De grote verdienste van Thomas Mann en zijn schrijvende familieleden onder wie zijn broer Heinrich en zijn kinderen Erika en Klaus, is dat ze de grote gebeurtenissen in hun tijd zorgvuldig documenteerden. Thomas Mann (1875-1955) hield gedurende zijn hele schrijversleven, vanaf ongeveer zijn 18e, dagboeken bij. Heinrich Mann (1871-1950) was geen dagboekschrijver. Hij verwerkte daar tegenover de gebeurtenissen in zijn tijd in romans en toneelstukken en in zijn politieke autobiografie Ein Zeitalter wird besichtigt die in 1947 verscheen. Ook zijn er brieven en aantekeningen bewaard gebleven. Klaus Mann (1906-1949) hield uitgebreid dagboeken bij en van Erika (1905-1969) zijn briefwisselingen bewaard gebleven, naast documentaire bundels met journalistiek werk.
Het is door deze rijke oogst aan nagelaten tijdsdocumenten niet opzienbarend dat het onderzoek over de Manns nooit afgerond lijkt en dat hun getuigenissen ook nieuwe generaties blijven inspireren.
Als de zon ondergaat
Van de kunsthistoricus en journalist Florian Illies (1971) verscheen vorig jaar bij Fischer Verlag een historische documentaire roman in het genre faction over de turbulente eerste maanden na de machtsovername door Hitler in januari ’33. Het boek is deze maand verschenen bij uitgeverij Alfabet in een vertaling van Gerrit Bussink en Izaak Hilhorst.
Het verhaal over de ballingschap van Thomas Mann begint terecht met zijn Wagnerlezing op 10 februari van dat jaar aan de Ludwig Maximilian Universität in München. Het 50e sterfjaar van Richard Wagner (1813-1883) werd door Hitler en de zijnen overal pompeus en met groot vertoon herdacht. Thomas Mann, een groot Wagnerfan vanaf zijn vroege jeugd, greep in zijn lezing de gelegenheid aan om zijn ongenoegen te uiten over het inlijven van Wagner bij de nationaalsocialistische ideologie. In zijn lezing met de titel Leiden und Grösse Richard Wagners betoogde hij onder meer: ‘het is demagogie, wanneer tegenwoordig de bassisten de liederen over het “Duitse zwaard” of zelfs een ander kern – en slotwoord van de meester-zanger: “In nevelen verdween het heilige Romeinse rijk, voor ons blijft evenwel de heilige Duitse kunst” tendentieus de parterre in te bulderen, om daarmee een patriottisch effect te bereiken.’
Al tijdens zijn lezingentournee in het Wagnerjaar naar het Amsterdamse concertgebouw, vervolgens naar Brussel en Parijs, werd de Nobelprijswinnaar nog in 1929, door Hitler en de zijnen verguisd en als “nestbevuiler” tot ongewenst persoon verklaard.
Angst vanwege de dagboeken
Illies kiest voor een scenische opbouw. Als de zon ondergaat is opgedeeld in de maanden maart tot september ’33. We volgen daarin niet alleen de lotgevallen van Thomas Mann, Katia en de jongste kinderen Elisabeth, (Medi) en Michael (Bibi), maar ook die van Heinrich Mann en van Erika en Klaus. Na veel ups en downs, angst voor vervolging en zorgen over achtergelaten bezittingen, zouden ze allen een tijdelijk verblijf vinden in Nice, Lavandou, Bandol en Sanary-sur-mer, waar Thomas Mann en Katia een villaatje vonden met de naam La Tranquille. Rust was echter in het gemoed van Thomas Mann ver te zoeken.
De scenische opbouw, soepel switcht Illies tussen het perspectief van Thomas Mann op de gebeurtenissen naar dat van Heinrich en van Klaus en Erika, maakt dat de lezer zich een voorstelling kan maken van de grote onzekerheid waar iedereen in verkeerde. Hij schroomt daarbij niet als verteller vooruitblikken en terugblikken in te lassen. Dit stoort niet omdat Illies blijk geeft van grote documentaire kennis van – en over de Manns. De Zuid-Franse kust stroomde intussen vol met verdreven Duitse journalisten, (toneel)schrijvers, acteurs en musici. Grote (historische) namen, onder wie Arnold Zweig, Lion Feuchtwanger en echtgenote, René Schickele, Ludwig Marcuse, Bertolt Brecht en Aldous Huxley troffen elkaar aan de Rivièra. De meesten kenden elkaar nog uit Berlijn en München. Het contrast tussen de zoele zomeravonden, de wandelingen aan zee en het aangename verpozen op de terrassen, met de innerlijke verscheurdheid en een bestaan dat volledig overhoop was gehaald speelt door alles heen.
In de eerste periode, nog in het Zwitserse Arosa en Lenzerheide – er was aanvankelijk een vakantie van een paar weken gepland – werd Thomas Mann gekweld door zorgen over zijn achtergebleven dagboeken, aantekeningen, waardepapieren en onontbeerlijke (studie) boeken. Ook het manuscript van het boek waar hij aan werkte, de Jozef roman – een boekproject dat zou uitgroeien tot een vierdelige cyclus – was in München achtergebleven. Hij leefde op kalmeringsmiddelen en op geruststellende woorden in zijn directe omgeving. Golo, die zich nog relatief vrij kon bewegen in München, lukte het om op aanwijzingen van zijn vader dagboeken, uitgeefcontracten en ander belangrijk materiaal in een grote handkoffer het huis uit te loodsen en verzendklaar te maken. Bijna drie maanden leefde Thomas Mann tussen hoop en vrees. Wat als de dagboeken met zijn meest persoonlijke geheimen in vreemde handen zouden vallen? Op 19 mei kon hij eindelijk opgelucht ademhalen. De koffer was veilig aangekomen Sanary.
De kwelling van de gezamenlijke maaltijden
Heinrich Mann verliet Berlijn op 21 februari ’33. Al in een vroeg stadium sprak hij zich publiekelijk uit tegen het opkomende nazisme. Met veel bombarie werd hij geroyeerd als lid en voorzitter van de sectie literatuur van de Pruisische academie voor kunsten in Berlijn. Via een sluiproute kwam hij met de trein aan in Straatsburg en vervolgens passeerde hij te voet de grens met Frankrijk om zo min mogelijk op te vallen.
Erika en Klaus verlieten Duitsland op 13 maart ’33. Ook zij stonden op de lijst “politieke vijanden” van de nazipartij. Het is aannemelijk dat Erika, die met haar eigen auto vanuit het ouderlijk huis in de Poschingerstrasse naar haar ouders vertrok, het Jozef manuscript bij zich had. In een dagboekaantekening van 15 maart noteerde Thomas Mann dat Erika onder veel meer het manuscript had meegenomen. Klaus vertrok met de trein naar Parijs, waar hij veel bekenden trof. In het Zuid-Franse Lavandou en in Sanary kwam de hele familie weer bij elkaar.
Het lichtgeraakte en snel overprikkelde karakter van Thomas Mann is genoegzaam bekend. Bijna iedere notitie in zijn dagboeken over de (voorbije) dag begint met de weersomstandigheden en zijn gezondheidstoestand. Of hij goed geslapen had, leed aan hoofdpijnen, of aan overprikkeling, welke middelen hielpen en wie hem (eventueel) ergernis bezorgde. Illies weet deze overgevoeligheid van Thomas Mann goed neer te zetten. Thomas Mann kon overigens ook zelf met genoegen vaststellen dat hij niet voor lijden aan armoede in de wieg was gelegd. Gedurende de eerste onzekere maanden tijdens zijn gedwongen ballingschap werd hij geplaagd door “angst voor declassering” ofwel door statusverlies, verlies van zijn publiek in Duitsland en verlies van zijn opgebouwde comfortabele positie in München.
Ook de altijd gespannen sfeer aan tafel tijdens de gezamenlijke maaltijden wordt goed weergegeven. Thomas Mann, dominant aanwezig aan het tafelhoofd, stuurde de gesprekken, die altijd ergens over moesten gaan. Met uitzondering van Erika en Elisabeth, de twee dochters voor wie Thomas Mann een zwak had, ervoeren alle Mann-kinderen de gemeenschappelijke maaltijden als een kwelling.
Niet vrij van opportunisme
Een centrale vraag binnen de onzekerheid door het afgesneden zijn van Duitsland was hoe aan inkomsten te komen. Een initiatief hiertoe was de oprichting door Klaus Mann, samen met zijn persoonlijke vriend en oud uitgever van Gustav Kiepenheuer Verlag Fritz Landshoff (1901-1988) van het emigrantentijdschrift Die Sammlung. Het is een grote verdienste geweest van Emmanuel Querido (1871-1943) dat hij een podium bood voor uit nazi-Duitsland uitgeweken journalisten en schrijvers.
Thomas Mann zegde zijn medewerking toe. Ook Stefan Zweig en René Schickele lieten Klaus weten geïnteresseerd te zijn. Op 16 juni ’33 werd in Amsterdam op het kantoor van uitgeverij Querido het uitgeefcontract getekend. Toen in september het eerste nummer uitkwam deinsde Thomas Mann geschrokken terug. Het nummer opende namelijk met een politiek essay van Heinrich Mann, waarin hij het nazisme in de dagelijkse praktijk fileerde. Thomas Mann werd door zijn uitgever Gottfried Bermann Fischer onder druk gezet om publiekelijke afstand te nemen van Die Sammlung. De Jozef roman, Die Geschichten Jaakobs zou dat najaar nog in Berlijn verschijnen. Bermann vreesde een boycot en represailles. Klaus ontving een uitvoerige motivatiebrief van zijn vader, die betoogde dat hij zijn medewerking toezegde aan een literair tijdschrift, niet aan een politiek literair tijdschrift. Dat Thomas Mann zijn zoon liet vallen voor zijn eigen uitgeefbelangen is een van de meest tragische voorvallen geweest in het leven van Klaus Mann.
Caleidoscopisch beeld van gedwongen emigratie
Florian Illies, die eerder groot succes had met zijn roman 1913 over het laatste onbezorgde jaar in Europa voordat de hel van ’14 – ’18 losbarstte, heeft met Als de zon ondergaat een fijne, goed gedocumenteerde historische roman neergezet. De titel is schatplichtig aan een journalistieke publicatie van Erika Mann. The lights go down, leven onder het naziregime, verscheen in 1940 in New York. Illies maakt het verhaal over de gedwongen ontworteling van de Manns invoelbaar en universeel. Dit mede dankzij de soepele vertaling: ik heb een zwak ontwikkeld voor het woord tevredenheidsreductie voor Behagensminderung – een klacht van Thomas Mann in zijn dagboek over een lange treinreis zonder een restauratierijtuig met warme dranken. Het boek maakt de lezer zonder twijfel nieuwsgierig naar meer van de Manns.
Als de zon ondergaat. De familie Mann in Sanary
Florian Illies
Alfabet uitgevers
ISBN paperback 978-90-213-45093
ISBN e-book 9789021345109
Verschenen in mei 2026
Bestelinformatie
Bestel als paperback bij bol.com (€ 24,99)Bestel als e-book bij bol.com (€ 12,99)
