Reuring over schilderijen. Ook een biografisch thema

Er was onlangs veel ophef over het weghalen en voorlopig terughangen van een schilderij van Rein Dool, dat het bestuurscollege van de Leidse Universiteit in 1974 uitbeeldt. Het schilderij werd uit een vergaderzaal van de Leidse universiteit verwijderd op initiatief van medewerkers die het niet meer van deze tijd vonden, hetgeen commotie veroorzaakte tot in de Tweede Kamer aan toe. Deze actuele gebeurtenis herinnerde mij aan enige reuring over schilderijen, die ik heb beschreven in mijn politieke historische biografie van Alexander Gogel, staatsman uit de Bataafs-Franse tijd. Het ging daarbij om bemoeienissen van Gogel met de door hem opgerichte Nationale Konst-Gallerij, de voorloper van het Rijksmuseum, een bijzonder element in het leven van de financiële bewindsman en dus ook in mijn biografie van hem.

Door de actuele ophef over het schilderij dat intussen ook wel bekend staat als “de uitbeelding van sigaren rokende witte mannen” moest ik met name denken aan een botte en diskwalificerende opmerking over de Staalmeesters van Rembrandt van de kunsthandelaar Cornelis Roos, tevens directeur van de Nationale Konst-Gallerij. Roos zette in januari 1801 in een brief aan zijn opdrachtgever Alexander Gogel uiteen dat hij de Staalmeesters niet had kunnen bemachtigen voor de Konst-Gallerij, maar hij benadrukte met een denigrerend oordeel over het kunstwerk dat dat Gogel zeker niet zou hoeven te spijten. Hij merkte over het kunstwerk op: “op den duur zou hy U niet bevallen hebben, (…) daarby zijn het niet anders als Vyf Heeren alle in ’t zwart, die niets uitvoeren als zitten om gepourtraiteerd te worden”. Overigens negeerde Roos, dat op het schilderij naast de vijf staalmeesters ook nog een bediende was afgebeeld.

De Staalmeesters van Rembrandt, 1662 Bron: Rijksmuseum Amsterdam (publiek domein)

Later – in 1808 – ging het schilderij toch deel uitmaken van het Koninklijk Museum, de opvolger van de Konst-Gallerij, toen het in bruikleen werd gegeven door de gemeente Amsterdam. Het door Roos gewraakte kunstwerk bevindt zich nog steeds in de collectie van het Rijksmuseum, en is zelfs geplaatst in de Eregalerij van het museum.

Ik memoreer in dit verband ook nog een andere curieuze woordenwisseling tussen Roos en Gogel. Een schilderij met de lijken van de gebroeders De Witt, die op het Groene Zoodje in Den Haag waren opgehangen, werd in 1801 door de kunstverzamelaar Abraham van Vloten aan de Konst-Gallerij voor een ruiltransactie aangeboden. Alexander Gogel wilde het schilderij ook om politiek-historische redenen graag tentoonstellen. Het kunstwerk paste goed in zijn patriotse overtuiging. Hij verafschuwde de politieke moord op de gebroeders De Witt en wilde met het tonen van het schilderij deze gruwelijke gebeurtenis aan de kaak stellen.

Jan de Baen, De lijken van de gebroeders de Witt (circa 1672-1675). Bron: Rijksmuseum Amsterdam (publiek domein)

Zijn directeur Roos vond het schilderij te luguber voor een museum en drong er met veel klem bij Gogel op aan het aanbod af te wijzen. Er ontspon zich een vinnige discussie tussen beide heren. Gogel won en Roos capituleerde, maar hij kon het niet laten in een brief van 28 augustus 1801 aan Gogel nog van zijn wrevel over diens besluit te laten blijken met de opmerking: “Als UE ’t absoluut plaatsen wilde, ware het best de lyst die er om zit wat te repareeren, en er een gordyntje voor te hangen”. Het werk, toegeschreven aan Jan de Baen, is nog steeds in het bezit van het Rijksmuseum, waar het in zaal 2.18 hangt zonder gordijntje.

eerdere columns

Bij het overlijden van Dries van Agt. Necrologieën missen vaak biografische scherpte

Necrologieën missen vaak biografische scherpte. Zo hebben Peter de Waard (Volkskrant) en Sjoerd de Jong (NRC) er in de afgelopen week in columns op...

Koninklijke Bibliotheek verbergt onkunde achter internationale afspraken

De KB, onze nationale bibliotheek waar digitale, gedrukte en geschreven erfgoedcollecties van Nederland worden bewaard en waar onderzoeksprojecten worden uitgevoerd voor de bibliotheek- en...

Willem Ockerse: “een komeet aan het firmament, maar geen vaste ster”

Zijn biografe vergeleek hem met een komeet die korte tijd de hemel verlichtte. Willem Anthonie Ockerse (1760-1826) was een boeiende figuur, die in de...

Zijlstra en Witteveen: grenswerkers tussen wetenschap en politiek. Een dubbelbiografie?

Grenswerkers noemt Jan Middendorp de economen die vanuit de wetenschap veel invloed hebben op de politiek, de grens naar de politiek oversteken en daarna...

Biografische gegevens als basis voor een hedendaagse thriller

Onlangs publiceerde oud-minister Klaas de Vries een thriller, getiteld De geheimen van Blasio, alweer zijn vierde thriller op een rij. Het is geen historische...

Het is dus nee. Maar ja…

Waarom vernietigen literaire schrijvers vlak voor hun dood hun archief – tot groot verdriet van biografen? Ik denk dat Renate Dorrestein (1954-2018) het gevoelen...

De verwevenheid van het werk van Henriëtte Roland Holst met het biografische genre

De schrijfster en politica Henriëtte Roland Holst-van der Schalk (1869-1952) behoorde aanvankelijk tot de uiterste linkervleugel van het politieke spectrum in ons land. Ze...

De biograaf en de Apocalyps

2023 is Waco-jaar in de Verenigde Staten. Het is dertig jaar geleden dat in deze stad een rampzalige belegering door de FBI plaatsvond van...

Slecht nieuws van het Data Liberation Front

Je bent iemand die denkt dat een biograaf in de toekomst wel een wetenschappelijk onderzoek naar je leven zal instellen. Want ondanks je geboorteland,...

Biografisch zicht op ‘de meest uitzonderlijke familie uit de Amerikaanse geschiedenis’

Een biografie kan grote invloed hebben op de reputatie van een staatsman. Dat is zeker opgegaan voor de tweede Amerikaanse president John Adams en...

Siegfried Kracauer over de troost van de biografie

'Er zal spoedig geen groot politicus, veldheer of diplomaat meer over zijn die nog zijn … monument moet krijgen,' schreef  de Duitse historicus Siegfried...

Huwelijksmoeilijkheden als element van een politieke biografie

De feministische schrijfster Johanna Naber (1859-1941) wilde vrouwen een stem in de geschiedenis geven. In haar talrijke biografische studies waren de hoofdpersonen dan ook...
Jan Postma
Jan Postma
Jan Postma is econoom en historicus. Hij is een liefhebber van biografieën en promoveerde zelf in 2017 in Leiden op de de biografie van Alexander Gogel (1765-1821), de eerste bewindsman van Financiën van ons land.

Fijn als je dit artikel met anderen deelt:

Lees ook...

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in