De bijzondere levens van Anton Nieuwenhuis en Margarethe van Uexküll Güldenband

Anton Nieuwenhuis  was de Borneoreiziger, Margarethe van Uexküll Güldenband de barones. Hun levens raakten met elkaar verstrengeld tijdens hun ontmoeting in Buitenzorg op Java. Binnen enkele maanden trouwden ze. Claartje Bunnik schreef met De Borneoreiziger en de barones een sprankelende dubbelbiografie van Anton Nieuwenhuis en Margarethe van Uexküll Güldenband.

Uexküll Güldenband was als biologe in 1900 afgereisd naar Nederlands-Indië, om onderzoek te doen in de botanische tuin die daar in 1817 was aangelegd en onder de bezielende leiding van Melchior Treub was uitgegroeid tot een centrum voor botanisch onderzoek van wereldformaat. Treub ontpopte zich als een Darwinist van het eerste uur, die gefascineerd was door evolutionair ontstane vormen van samenwerking en symbiose in de natuur. Dat was ook het onderzoeksterrein van Margarethe. Zij hield zich bezig met de nectarvorming tijdens de kruisbestuiving tussen planten en insecten.

Nieuwenhuis had toen al naam gemaakt als deelnemer van drie succesvolle Borneo-expedities in de Indische Archipel, in eerste instantie als arts maar bij de laatste twee (die van 1896 en 1898) ook als expeditieleider. Hij rekende af met het bestaande beeld van de Dajaks, de inheemse bevolking van Borneo, als een volk van bloeddorstige koppensnellers die het stadium van woeste wilden nauwelijks waren ontgroeid. Hij leerde ‘de zachtmoedigste, vredelievendste en angstigste bewoners dezer aarde’ kennen, zo liet hij het thuisfront weten.

Medemenselijkheid

De expedities hadden de allure van een innerlijke odyssee. Weliswaar duidde Nieuwenhuis de Dajaks aan als ‘lager staande natuurgenooten’, maar hij deelde zijn medemenselijkheid met de inheemse bevolking.

‘‘Het zou moeilijk zijn, te zeggen, wat mij het meest belang heeft ingeboezemd op den duur; het opmerken en leeren kennen hunner bijzonderheden of het langzamerhand ontdekken dat zich onder dien mantel van eigenaardigheden een mensch bevindt, dat denkt en voelt als wij”.

Zijn onderzoeksmethode was die van de ‘participerende observatie’, zoals die ook door tijdgenoten als Bronisław Malinowski en Franz Boas werd gehanteerd. Door zijn innemende omgang met de inheemse bevolking wist hij het vertrouwen van de Dajaks te winnen. Dat was van belang voor de politieke verhoudingen op het eiland. De Nederlandse kolonisators wilden de Britten, die ook op Borneo aanwezig waren, de loef afsteken. Nieuwenhuis was zeker niet gekant tegen de aanwezigheid van de Nederlanders in de Indische archipel. Wat dat betreft was hij een typische representant van de ‘ethische richting’, die oprecht geloofde dat de aanwezigheid van de Nederlandse kolonisator een zegen was voor de inheemse bevolking.

Verpieteren in Leiden

Nieuwenhuis raakte uiteindelijk op een zijspoor toen hij door zijn kritische houding tegenover het sultanaat van Koetei de toorn van de Nederlandse regering had opgeroepen. Minister van Koloniën A.W.F. Idenburg wilde vanwege de dreiging van de Britse invloedssfeer de sultan te vriend houden, al doorzag hij – mét Nieuwenhuis – de malversaties van de sultan tegen het Nederlandse gezag. De benoeming van Nieuwenhuis tot hoogleraar in Leiden was dan ook een doekje voor het bloeden: een bestuurlijke carrière in de Oost zat er voor hem niet meer in. Zijn aanstelling als hoogleraar was zeer tegen de zin van Snouck Hurgronje, die de wetenschappelijke kennis van Nieuwenhuis te gering achtte voor de leerstoel die hij ging bekleden. Daar kreeg hij gelijk in. Nieuwenhuis heeft nooit zijn draai weten te vinden in Leiden.

Margarethe van Uexküll Güldenband had zich intussen een ander leven voorgesteld met de avontuurlijke Borneoreiziger. Opgegroeid in het multiculturele Kovno in het Balticum kwam ze in een provinciaal universiteitsstadje terecht, waar een ons-kent-ons-mentaliteit heerste in de academische kringen. Toch wist ze haar draai te vinden. Door haar vriendschap met Aletta Lorentz-Kaiser, de echtgenote van Nobelprijswinnaar Hendrik Lorentz, en later met Lizzy van Dorp en Welmoet Dyserinck, werd ze tijdens de eerste feministische golf een voorvechtster in de vrouwenbeweging van Leiden, die zich in 1906 zou afscheiden van de Vereeniging voor Vrouwen Kiesrecht, de club van Aletta Jacobs. Tijdens de Eerste Wereldoorlog zette ze een ambitieus programma op voor de opvang van kinderen uit de oorlogvoerende landen. Zo’n 60.000 kinderen konden door haar bemoeienis in het neutrale Nederland bijtanken.   

Offer

Anton Nieuwenhuis was zeker niet de meest vooraanstaande etnoloog in de eerste helft van de twintigste eeuw, net zo min als Margarethe van Uexküll Güldenband uitgroeide tot een boegbeeld van de eerste feministe golf in Nederland. Maar juist door voor deze twee persoonlijkheden te kiezen weet Claartje Bunnik een levendig beeld te schetsen van die twintigste eeuw. Dat is het knappe van deze biografie. Daarbij beschikt ze over een mooie pen, De Borneoreiziger en de barones leest als een trein.

In haar epiloog reflecteert Bunnik over de levensloop van Anton Nieuwenhuis en  Margarethe van Uexküll Güldenband. De barones noemde aan het einde van haar leven het opgeven van haar wetenschappelijke carrière voor het huwelijk met Nieuwenhuis een ‘offer’, maar was haar maatschappelijke betekenis als biologe niet geringer geweest? Bunnik durft de vraag te stellen, haar biografie is het antwoord.

De Borneoreiziger en de barones. De bijzondere levens van Anton Nieuwenhuis en Margarethe von Uexküll Güldenband
Claartje Bunnik
Walburg Pers
ISBN hardcove 9789464565676
ISBN e-book 9789464565683
Verschenen in juni 2025

Bestelinformatie