Aan de kant van de verbeelding. Het leven van Els Pelgrom

Wie is Els Pelgrom?

Sanne van Heijst, de biograaf van Els Pelgrom (als Else Koch geboren in 1934), schrijft in de inleiding van haar boek dat ze zich na het lezen van een interview met Els afvroeg: ‘Wie was Els Pelgrom, het meisje dat in oorlogstijd met haar zus de besneeuwde, eenzame hei werd opgestuurd om brood te halen, terwijl haar moeder warm bij de kachel een boek zat te lezen? De jonge vrouw die een kind baarde in een verwaarloosde boerderij waar de wind doorheen blies, terwijl het buiten vroor dat het kraakte? De moeder die in de jaren zestig met haar gezin in een bekende kunstenaarscommune op het Groninger platteland leefde? De beroemde schrijfster die haar Spaanse geliefde volgde naar zijn dorp van grotwoningen bij Granada? Wat voor leven had zij wel niet geleid!’.

Als lezer denk je precies hetzelfde tijdens het lezen van deze biografie. Je valt van de ene verbazing in de andere. Ik ken een aantal van de boeken van Els Pelgrom. Ik weet ook dat ze in 2021 weer even in de publiciteit kwam vanwege een paar heruitgaven, maar ik heb nooit iets gelezen over haar leven. Als ik in mijn omgeving rondvraag, is haar naam nauwelijks nog bekend, terwijl dat anders is voor  tijdgenoten als Guus Kuijer of Paul Biegel. Hoe kan dat? Omdat haar werk niet altijd toegankelijk was? Vanwege haar recalcitrantie? Gelukkig dat Els Pelgrom in haar lange leven verhalen verzamelde en dat daar zoveel boeken uit voortkwamen; ze vond dat je alleen kon schrijven als je je onderwerp echt doorleefd had.  

Een schatkist aan bronnen

Sanne van Heijst psychologiseert niet in haar biografie, ze registreert. Dat doet ze in een prettige toegankelijke taal. Ze hóeft ook niet te gissen, want het onderwerp van haar biografie is nog in leven.  Misschien is dat niet altijd een voordeel voor een biograaf, maar in het geval van Els Pelgrom wel. Hoewel Pelgrom aanvankelijk nog informeerde of ze de biografie kon tegenhouden, geeft ze de auteur van haar biografie uiteindelijk de vrije hand. ‘Het onderwerp, of de persoon in kwestie, mag het een biograaf nooit kwalijk nemen dat het door hem of haar geschetste beeld niet helemaal overeenkomt met de eigen herinnering.’ Bovendien voorziet ze de auteur van een ‘schatkist aan biografische bronnen […] waaronder haar eigen geheugen.’ Sanne Heijst hoopt dat Els deze biografie zal lezen ‘als een verhaal dat haar heel bekend voorkomt, maar dat toch ook het verhaal van een ander is.’

Verlangen

De biografe laat in haar boek mooi de thematiek zien van het verlangen naar geborgenheid dat Els een leven lang voelde, terwijl ze tegelijk verlangde naar vrijheid. Ze maakt duidelijk dat Els in haar jeugd die geborgenheid niet vond bij haar ouders, maar wel op de boerderij Herikhuizen waar het gezin waarin ze opgroeide na de verwoesting van Arnhem terechtkwam. Ze vond geborgenheid bij haar kinderen, maar niet in de leefgemeenschap in Finsterwolde die haar man, kunstenaar Karl Koch, samen met anderen oprichtte en waar iedereen kwam aanwaaien, niet in haar vele baantjes. Geborgenheid was er in Spanje met haar partner Salvador, maar niet in de boekenwereld waar op auteurs van kinderboeken nogal eens werd neergekeken en waar tussen kinderboekenauteurs een zekere concurrentie was.  

Steeds begon ze onverschrokken nieuwe avonturen en hield ze zich staande in situaties die zo kleurrijk zijn dat je ze niet zou kunnen verzinnen. Els Pelgrom heeft veel verworven: liefdes, haar kinderen, haar schrijverschap. Ze heeft ook veel verloren; het huwelijk met Karl eindigde in een scheiding, ze werd twee keer weduwe en haar boeken verkochten steeds minder goed.

Een kinderboekenpolemiek

In 1974 begon Els echt serieus te schrijven, in 1977 debuteerde ze met De kinderen van het Achtste woud. Dat jaar werd ze 43. Ze schreef in totaal 24 boeken en ze won verschillende prijzen, waaronder drie Gouden Griffels. Voor De kinderen van het Achtste Woud (1978) over Herikhuizen, voor Kleine Sofie en Lange Wapper (1984) over een stervend meisje en voor De eikelvreters (1990) over het leven van Salvador. Maar, zegt haar biograaf:

‘Els’ boeken lieten zich door hun combinatie van sociale bewogenheid, grillige fantasie en hardheid niet gemakkelijk in de maatschappelijk verantwoorde mal van de tijdgeest van eind jaren zeventig, begin jaren tachtig persen.’

Kleine Sofie verscheen in een tijd dat het literaire kinderboek onder vuur lag. Wie waren nu verantwoordelijk voor de beoordeling van kinderboeken, kinderen zelf of volwassenen? Was Kleine Sofie de voortzetting van het probleemboek uit de jaren zeventig of het beginpunt van de literaire emancipatie van het kinderboek? Of was het een voorbeeld van ‘het verdwijnende kinderboek’ (naar een artikel van Anne de Vries) dat vooral door volwassenen gelezen werd?

Het is interessant om te zien hoe Els Pelgrom zelf op die discussie reageerde. Ze gaat er laconiek mee om dat niet alle kinderen haar boeken waarderen. Ze heeft ze vooral geschreven voor het kind dat ze zelf was. Maar de kritiek van volwassen recensenten ergert haar. Sanne van Heijst: ‘Ze wist aan welke kant ze stond, als schrijfster en als lezer, en dat was aan die van de verbeelding.’

Else

Een paar van de boeken van Els Pelgrom zijn weer verkrijgbaar. Haar dagboeken zullen worden gepubliceerd in de serie Privé-domein. Lezers van haar biografie zullen vast worden geïnspireerd die ook te gaan lezen. Een verrassing in het boek is dat Herman Koch Els’ halfbroer is, dat zij hem zijn eerste typemachine cadeau deed en dat ze tijdens een werkvakantie in Italië samen schreven. Aan het eind van haar boek bezoekt Sanne van Heijst Herikhuizen, waarvan nog maar weinig over is. Ze schrijft: ‘Op Herikhuizen werd Els voor het eerst van haar leven volledig geaccepteerd, en als er iets is wat ik zou moeten benoemen dat haar boeken kenmerkt dan is het dat: niet zozeer empathie, hoop of optimisme, als wel ruimte geven. In Els’ boeken mogen de personages zijn wie ze zijn, en hun schrijfster accepteert ze volledig.’ Dat is ook waarom de auteur haar biografie ‘Else’ heeft genoemd, de sprookjesachtige naam die Els Pelgrom bij haar geboorte kreeg, maar waarbij ze nooit werd genoemd. Om haar te laten zijn wie ze was. Dat is in deze biografie heel goed gelukt.

Else. Els Pelgrom. Het eigenwijze leven van een kinderboekenschrijfster
Sanne van Heijst.
Atlas Contact
ISBN hardcover 9789045047591
Verschenen in april 2026

Bestelinformatie