Tegenwoordig heeft Groot-Brittannië Charles III als koning. Zijn naamgenoten-voorgangers Charles I en II regeerden in de zeventiende eeuw tijdens een erg turbulente periode in de Britse geschiedenis.
Aan die Britse koning Charles II wijdde historicus Arnout van Cruyningen het boek De koning van Brugge en Breda. Het gaat inderdaad niet zozeer over diens jaren van effectief koningschap (1660-1685). Maar het gaat vooral over 18 jaar ervoor toen hij een zwervend bestaan leidde (1642-1660). De Nederlanden waren toen voor hem een belangrijk toevluchtsoord. De ondertitel is dan ook ‘Ballingschap van de Britse koning Charles II’.
Het boek begint met een kort hoofdstuk over hoe Charles de onthoofding van zijn vader Charles I vernam. Hij verbleef in februari 1649 in Den Haag en noemde zichzelf onmiddellijk Charles II. Bij de protestanten in de Zeven Provinciën en bij de Oranjes was de verontwaardiging groot. Maar in Engeland schafte het Rompparlement enkele maanden later het eeuwenoude koningschap formeel af. De regering van Lord Protector Oliver Cromwell was begonnen. Hoe was het zover kunnen komen?
Prince of Wales
Om dit te verklaren, verhaalt de auteur in enkele hoofdstukken wat voorafging. Charles II was een telg van het Schotse koningshuis Stuart. Door verwantschap werd zijn grootvader James I in 1603 koning van Engeland. Zijn zoon Charles I volgde hem op, maar toonde zich eigengereid. Het leidde tot een conflict met het Parlement dat hem fataal zou worden.
De toekomstige Charles II werd geboren in 1630 en was meteen de troonopvolger. Na rustige jonge jaren, was vader Charles I in de burgeroorlog aan de verliezende hand. Het had voor de zoon grote gevolgen. De koning besloot de Prince of Wales voor zijn eigen veiligheid naar Frankrijk te sturen. In 1646 begonnen voor hem vele jaren van ballingschap.
Onder druk van kardinaal Mazarin moest hij Frankrijk verlaten. In 1848 verhuisde Charles naar Den Haag waar hij logeerde in het Statenkwartier. Via een huwelijk van dochter Mary met de latere stadhouder Willem II had Charles I namelijk een alliantie gesloten met de protestantse Oranjes. Kerstmis vierde Charles II dan ook met de Oranjefamilie.
En hij deed nog meer. Met de Welshe Lucy Walter kreeg hij een zoon. Het was de eerste buitenechtelijk relatie van vele waaruit kinderen voortkwamen. “Lucy Walter zou Charles letterlijk en figuurlijk blijven achtervolgen.” Ze beweerde namelijk dat ze in het geheim was getrouwd met Charles, die dat steeds ontkende. Lucy werd uiteindelijk krankzinnig.
Verdrag van Breda
Na de executie van zijn vader werd Charles II wel afgezet in Engeland, maar erkend als koning van Schotland. Dit gebeurde echter alleen in naam en hij kon voorlopig niet terugkeren. Hij vertrok daarom vanuit Den Haag via Antwerpen, Brussel, Frankrijk, Jersey naar Breda, het stadje aan de grens in Oranjebezit. Daar bezaten de Oranjes namelijk een residentie.
Het werd al snel duidelijk dat Charles vanuit Schotland zou moeten opereren, want Ierland was in handen van Cromwell. Maar het geloof vormde een hinderpaal. Charles was nu eenmaal een volgeling van de Anglicaanse kerk.
Na onderhandelingen kwam daarom het Verdrag van Breda tot stand. Charles aanvaardde alles wat betrekking had op Schotland. Hij erkende het Schotse Parlement en de presbyteriaanse Kerk van Schotland. De 20-jarige vertrok ernaartoe en werd er op 1 januari 1651 gekroond. Maar hij werd er bijna vijandig ontvangen omwille van zijn afwijkend geloof. Hij ontwikkelde een levenslange aversie tegenover de Schotten en hun Kerk.
Bovendien overleden een broer en zus van Charles vroegtijdig. Tot overmaat van ramp veroverde Cromwell Schotland stukje bij beetje. Op 3 september 1651 versloeg hij Charles en een Schotse troepenmacht tijdens de slag van Worcester. Charles was vogelvrij en kon maar ternauwernood ontsnappen. Kortom, het zag er beroerd uit voor hem.
In de Spaanse Nederlanden
Aan de omzwervingen van Charles kwam nog lang geen einde. Nadat Frankrijk en de Verenigde Provinciën verdragen sloten met Cromwell, was hij daar niet langer welkom. Daarom richtte de prins zich op de Spaanse Nederlanden. In juli 1654 kwam hij aan in het kuuroord Spa. Daarna ging het eerst naar Aken en vervolgens naar Keulen. In 1656 vestigde hij zich in Brussel.
Maar zijn aanwezigheid was omstreden. Op aandringen van de Spaanse autoriteiten verhuisde hij al snel naar Brugge, toen door velen aangezien als een weinig bruisende uithoek van de Nederlanden. Hij vestigde zich met zijn hofhouding in het Hof van Male, een imposant stadspaleis in de Hoogstraat. Aan de gevel van zijn voormalig verblijf – nu een hotel – is in 2016 een gedenkmonument hiervoor geplaatst. Ook in de koningszaal van de gilde prijkt een fraai gedenkteken.
Charles werd er lid van het Sint-Sebastiaansgilde en het Sint-Barbaragilde. Dit bood Charles en zijn broer en opvolger James bescherming tegen de handlangers van Cromwell en gaf toegang tot rijke geldschieters.
Restauratie
Na al deze troebelen begon het tij stilaan te keren in het voordeel van Charles. Oliver Cromwell overleed in 1657 en werd opgevolgd door zijn zoon Richard als Lord Protector. In 1658 werden de koningsgezinde troepen nog verslagen. Maar Richard bleek niet opgewassen tegen zijn taak. In 1659 nam hij ontslag. Dat bracht de kans op een terugkeer op de troon voor Charles een heel stuk dichterbij. Hij vestigde zich daarom weer in Brussel. Het parlement stemde begin mei 1660 voor het herstel van de monarchie.
Charles verhuisde weer naar Breda om zich voor te bereiden op de terugkeer. Hij stelde er de Declaration of Breda op, een document dat een geweldloze machtsoverdracht in het vooruitzicht stelde. Hij beloofde om zich verdraagzaam op te stellen tegenover zijn onderdanen. Het is een belangrijk document uit de Engelse geschiedenis.
Daarmee was de weg vrij voor een glorieuze terugkeer op de troon. De Staten-Generaal en de bevolking zorgden in Den Haag voor een groots eerbetoon. Op 2 juni 1660 scheepte Charles er in richting Engeland.
Een laatste hoofdstuk handelt over wat daarna kwam. In april 1661 werd Charles II gekroond. Tot aan zijn overlijden op 6 februari 1685 bleef hij op de Engelse en Schotse troon. Het Huis Stuart zou nog aan de macht blijven tot in 1714. Toen werd George I van het Huis Hannover koning. Hij is de rechtstreekse voorvader van Charles III.
Bewogen verhaal
Uit het bovenstaande blijkt dat Arnout Van Cruyningen een bewogen en ingewikkeld verhaal vertelt, dat voor de hoofdrolspeler een heel goede afloop kende. Charles II kende enorme omzwervingen en moeilijkheden. Maar hij kwam eruit tevoorschijn als de grote overwinnaar. De Nederlanden waren voor hem tijdens zijn jaren van ballingschap een solide machtsbasis en een veilig toevluchtsoord.
De auteur baseerde zich voor zijn vlot lezend relaas op het vele uitgegeven bronnenmateriaal en de literatuur. Het boek bevat een aantal illustraties, bijlagen, voetnoten, bibliografie en een personenindex. Uitgeverij Omniboek verzorgde de uitgave.
De koning van Breda en Breda. Ballingschap van de Britse koning Charles II
Arnout van Cruyningen
Omniboek
ISBN paperback 9789401921169
ISBN e-boek 9789401921176
Verschenen in mei 2026
Bestelinformatie
Bestel als paperback bij bol.com (€ 24,99)Bestel als e-book bij bol.com (€ 12,99)
