Johan Mezger. Een icarische val

Op de kaft van de biografie van Johan Mezger (1838-1909) zien we een gezette kalende man met baard en snor, gekleed in een fijngestreepte kiel met bovenaan drie knoopjes. In de toelichting lezen we: ‘De ongeveer 47-jarige Mezger in masseerhemd, naar een foto uit circa 1885’. Als je uit nieuwsgierigheid de naam Mezger op google intypt kom je onmiddellijk in Domburg terecht waar een restaurant Mezger gevestigd is. In de toelichting op de website van het restaurant is te lezen dat het staat op de plek waar vroeger Villa Irma was, het buitenhuis van de familie Mezger. Johan Mezger wordt er de grondlegger van de fysiotherapie genoemd. De auteur van de Mezger-biografie, Peter Jan Margry,  vertelt in de inleiding van zijn boek dat hij als kind al gefascineerd was door een standbeeld van Mezger op ’t Groentje, een pleintje in Domburg. In zijn volwassen leven komt hij op verschillende manieren met Mezger in aanraking, in cultuuronderzoek naar alternatieve of complementaire geneeswijzen op het Meertens Instituut, tijdens zijn colleges aan de Universiteit van Amsterdam en als verlaat doelwit van de ‘antikwakbeweging’ die zicht verzet tegen kwakzalverij. De vraag naar de werkelijke betekenis die Mezger heeft gehad, doet hem besluiten deze biografie te schrijven.

Onderwijzer en arts

Wie was Johan Mezger van wie, behalve in Domburg, ieder spoor lijkt te zijn uitgewist? En als hij belangrijk genoeg is om een standbeeld voor op te richten, waarom weten we dan niet meer over hem? Margry laat zien dat Mezger er als slagerszoon in slaagt om onderwijzer te worden met een bijzondere belangstelling voor de heilzame werking van gymnastiek. Hij geeft schermles en komt zo  in aanraking met invloedrijke adellijke vrienden die hem helpen om een academische opleiding tot arts te volgen. Na die opleiding promoveert hij en bedenkt een behandelwijze voor enkelverstuikingen door massage. Hoewel zijn proefschrift niet onverdeeld gunstig wordt beoordeeld (dun, onevenwichtig) komt er toch een handelseditie, wat vrij uitzonderlijk is.  

Masseur, psycholoog en seksuoloog

Mezger werkt aanvankelijk in Bonn, keert in 1870 terug naar Nederland om de Nederlandse kroonprins Willem te behandelen en keert daarna terug naar Bonn, inmiddels een getrouwd man. In 1871 geneest Mezger het neefje van Marie zu Wied-von Nassau, de toekomstige kroonprins van Zweden. Daarmee is zijn naam onder de Europese adel gevestigd.

In 1872 overlijdt zijn 21-jarige vrouw Helena Reelfs aan tbc en blijft hij achter met twee kleine kinderen. Hij gaat met zijn gezin in het Amstelhotel wonen. In 1874 trouwt hij opnieuw, met Pieternella Borsius uit Middelburg, de dochter van één van zijn patiënten, en betrekt een groot huis aan de Amstel.

Ondanks zijn verhuizing blijft hij praktijk houden in het Amstelhotel. Hij is de eerste die massages op het naakte lichaam toepast. In het hotel ontwikkelt hij een ingenieus systeem van kamers die achter elkaar liggen en waar patiënten zich kunnen voorbereiden op zijn behandeling terwijl hij van kamer naar kamer trekt. Hij behandelt veel patiënten waarvan een niet aanzienlijk aantal grote bekendheid geniet, zoals de Zweedse koningin Sophie, de Roemeense koningin Elisabeth of keizerin Sissi die, zeker na het overlijden van haar zoon Rudolph, rusteloos en ongelukkig Europa rondreist. Zijn praktijk blijft achttien jaar bestaan en is ongekend succesvol. Waarom? Misschien door een combinatie van overtuigingskracht, massagevaardigheden en psychologisch en seksuologisch inzicht. Aan het eind van de negentiende eeuw zijn er veel onbegrepen kwalen. Mensen die tijdelijk niet kunnen lopen of sterk lijden onder zenuwziekten.

Gedreven

Mezger is gedreven en financieel handig. Door zijn praktijk verwerft hij de nodige financiële middelen en hij koopt een aantal boerderijen als investering. Terwijl hij zelf tot de Amsterdamse notabelen gaat behoren, komt hij regelmatig in conflict met het Amsterdamse stadsbestuur, onder andere over de aanleg van een gasbuis vlakbij zijn huis. In 1889 bouwt hij een villa in Domburg nadat het plan er een sanatorium te realiseren is afgeketst. Mezger wordt steeds kritischer op Amsterdam en hoewel Amsterdam hem graag voor de stad wil behouden, verplaatst hij uiteindelijk zijn praktijk naar Wiesbaden en later naar Parijs. In de zomermaanden blijft hij in Domburg patiënten behandelen. Margy: ‘Dat Mezger de laatste jaren minder tevreden was met Amsterdam, ondanks zijn zo nadrukkelijk beleden verbondenheid met zijn geboortestad, was algemeen bekend. Mezger liep niet over van zelfreflectie en gaf zijn irritatie over wat hem dwarszat ruim baan, waardoor het journaille zich weer gretig op zijn commentaar stortte. Door zelfoverschatting en gelijkhebberigheid werd Mezger een dankbaar onderwerp voor spotprenttekenaars.’

Overmoed

Hoe komt het dat iemand zo succesvol kan zijn en toch in de vergetelheid raakt? Margry laat zien dat dat te wijten is aan een veelheid aan oorzaken. Mezger wordt verweten dat hij geldbelust is; zijn tarieven worden steeds hoger. Bovendien wekken zijn connecties met de Europese adel in toenemende mate spotlust op. ‘Mei 1884. In De Nederlandsche Spectator verschijnt een spotprent waarop de machtige Duitse rijkskanselier Otto von Bismarck zich licht gebogen, onderdanig en gedwee door de Nederlandse massagedokter Johan Mezger laat informeren over de nieuw ontstane situatie op het Europese continent […] Met verbazing vertelt Bismarck hem, aldus de begeleidende tekst, dat hij in de veronderstelling leefde de machtspolitiek in Europa in eigen handen te hebben, maar dat hij nu toch moet toegeven dat het dr. Mezger is die alle Europese soevereine vorsten onder de duim houdt.’ Op de spotprent is een aantal van die vorsten te zien door de halfgeopende deur van de wachtkamer.

Daarnaast overspeelt Mezger zijn hand door een hamer te promoten waarmee mensen zichzelf kunnen bekloppen. Ook dat leidt tot spot. Margry: ‘Het geneeskundig visioen dat hij aan het einde van zijn loopbaan voor de lijdende mensheid kreeg leidde tot een icarische val.’ Die val is dieper doordat de geneeskunde in relatief korte tijd verandert. Er vindt steeds meer onderzoek plaats, bestaande behandelingen worden onbewezen verklaard. Dat gebeurt ook met Mezgers massagepraktijken, die uiteindelijk tot niet meer dan een ondersteunende methode binnen de fysiotherapie zullen worden erkend.

Een intrigerend boek

Margry beschrijft het leven van Mezger zeer nauwkeurig. Hij raadpleegt archieven, leest vele brieven en spreekt met nabestaanden. Af en toe levert hij droog commentaar op de gebeurtenissen in het leven van Mezger. Misschien ligt de kracht van zijn boek wel in de verrassing. Mezger is een eigenzinnige persoonlijkheid, een selfmade man, die weliswaar een groot hart voor zijn patiënten lijkt te hebben maar ook volledig zijn eigen gang gaat en bijna 21-ste eeuws aandoende marketingmethodes inzet. Je gaat je afvragen hoe hij zich in ons internettijdperk zou hebben gemanifesteerd. Die autonomie maakt hem tot een Europese beroemdheid, maar het leidt ook tot zijn ondergang.

Het boek is ook verrassend omdat het een prachtig perspectief biedt op de Europese adel, die lijdt onder ingebeelde ziekten en onder de enorme druk een erfgenaam te moeten voortbrengen. Het is interessant om een glimp op te vangen van hun werkelijke levens en te lezen hoe Mezger ze durft tegen te spreken, maar ook hun vertrouwen weet te winnen. Juist vanwege de veelheid aan feiten is het wel even doorzetten om deze biografie met de prachtige en veelzijdige titel Wrijving van kaft tot kaft te lezen, maar door de verwondering over dit bijzondere leven en de manier waarop Margry dat inzichtelijk maakt, is die inspanning zeer de moeite waard.  

Wrijving. Johan Mezger, lijfarts van de Europese elite
Peter Jan Margry
Prometeus
ISBN paperback 9789044653908
ISBN e-boek 9789044653915
Verschenen in mei 2025

Bestelinformatie