Een van de invloedrijkste theologen in de twintigste eeuw is Hendrikus Berkhof (1914-1995). Een theoloog die de traditie serieus nam en het uitzicht op de toekomst nooit uit het oog verloor, omdat hij de geschiedenis zag als het terrein waarop het Koninkrijk Gods bezig is werkelijkheid te worden.
Hij was een bruggenbouwer die in gesprek bleef met alle richtingen in de theologie, van orthodox tot vrijzinnig. Karel Blei geeft een diepgaand inzicht in geloof, leven en werk van Berkhof. Hij doet dat in een gewichtig boek van 778 bladzijden. Geen lichte kost, maar stevig voer voor wie kennis wil nemen van de ontwikkeling van de theologische discussies over God, geloof, kerk en wereld vanaf het begin van de christelijke jaartelling tot en met de twintigste eeuw, gezien door de ogen van Berkhof.
Relevantie
Berkhof was geen man die zijn overtuigingen onder stoelen of banken stak. Als student al verdiepte hij zich in het werk van de invloedrijke Zwitserse theoloog Karl Barth (1886-1968) en als hervormde jongen verdedigde hij hem tegen de gereformeerden bij wie de opvattingen van Barth niet in goede aarde vielen.
In 1937 stonden de gereformeerden stil bij de honderdste geboortedag van Abraham Kuyper, de grote voorman van de Gereformeerde Kerken in Nederland, een afsplitsing van de Nederlandse Hervormde Kerk. Er verscheen een stortvloed aan artikelen en boeken die aan de herdenking van Kuyper gewijd waren. Berkhof, 23 jaar oud, maakte de balans op en vroeg: wat heeft de herdachte ons vandaag te zeggen? En hij stelde vast: ‘Kuyper wordt niet meer gelezen en zijn opvattingen, voor zover ze dan toch nog ter kennis worden genomen, zijn niet houdbaar gebleken.’
Die vraag hangt natuurlijk nu ook boven deze biografie. Wat heeft Henk Berkhof ons vandaag te zeggen?
In elk geval heeft hij veel stof tot nadenken nagelaten, want hij heeft zich vanuit zijn geloof vaak uitgesproken en veel geschreven over kerkelijke zaken en ook over actuele kwesties. Dat deed hij als student, als predikant, als kerkhistoricus, als dogmaticus en als hoogleraar.
Theologie
Zijn openheid en directheid leverden hem in 1938 wel problemen op. Hij was toen, als vierentwintigjarige, pas begonnen als predikant in het Overijsselse Lemele, in een tijd vol oorlogsdreiging.
Oudjaarsdag 1939 viel op een zondag en Berkhof keek in zijn preek ook terug op dat jaar. Hij preekte over Matteüs 2:13-23 en gebruikte Herodes, de koning van de kindermoord, als model voor Hitler en Stalin. Het bleek al gauw dat hij op zijn woorden moest passen. Op 20 oktober 1940 preekte hij over Mattheüs 10:16. Daarin zegt Jezus tegen zijn leerlingen (volgens de gebruikte vertaling): ‘Ik zend u als schapen in ‘t midden der wolven: zijt dan voorzichtig gelijk de slangen en oprecht gelijk de duiven.’ Berkhof riep zijn gehoor op zich niet te laten overmeesteren door de wolven maar over te gaan tot de tegenaanval.
De volgende dag werd hij gearresteerd door de S.D., de Duitse veiligheidsdienst. Hij was verraden door NSB’ers die bij hem in de kerk hadden gezeten. Vervolgens zat hij zes maanden gevangen. Een tijd die hij benutte door een boek te schrijven over de geschiedenis van de kerk. Dat verscheen in 1942. Het was zijn tweede boek, na zijn dissertatie in 1939 over het theologisch denken van de vroegchristelijke kerkleider Eusebius van Caesarea, die eind derde, begin vierde eeuw leefde.
Het is ondoenlijk om hier alle boeken, lezingen, rapporten en verslagen van Berkhof te vermelden. Het lijkt alsof Berkhof altijd en overal schreef en zo vond hij langzaam maar zeker een eigen theologische weg die zou uitmonden in zijn levenswerk: Christelijk geloof. Een inleiding tot de geloofsleer (Nijkerk 1973). Een werk van bijna 600 pagina’s dat voor een theologische publicatie uitzonderlijk succesvol was en waarvan in 2007 een negende druk verscheen.
Bekendheid
Berkhof werd een vooraanstaand figuur in de oecumenische wereld en was van 1960 tot 1981 kerkelijk hoogleraar in Leiden voor de vakken dogmatiek en bijbelse theologie. Een breed publiek kon via de televisie met hem kennismaken toen hij in 1967 het huwelijk van prinses Margriet en mr. Pieter van Vollenhoven bevestigde en inzegende in de Grote Kerk in Den Haag. Van 1974 tot 1983 was hij ook voorzitter van de Nederlandse Raad van Kerken. Gaandeweg werd hij zo een publieke persoonlijkheid in kerk en samenleving. In de pers werd hij omschreven als ‘openhartig, recht op de man af, vol humor, met het verstand theoloog en met het hart predikant’.
Met de publicatie van Christelijk geloof dwong hij niet alleen bij theologen respect af, maar de inhoud ervan kwam tot ver buiten de kring van zijn vakgenoten ter sprake. Hij ontwikkelde in dit boek een theologie als doorgaand verhaal over de oorsprong en voortgang van de geschiedenis van God met mens en wereld. God ‘openbaart’ zich, laat zich kennen aan mensen. Hij komt de mens nabij en toont daarin, volgens Berkhof, zijn ‘heilige liefde’.
Geloof
De geloofsleer, dogmatiek van Berkhof is omvangrijk. Misschien raken deze regels uit Christelijk geloof (1973) de kern:
‘Wij zijn op een nieuwe weg geplaatst, de weg van de verbondstrouw van God, een weg die in Israël begint en waarop we God ontmoeten als degene die zich met zijn hele hart voor zijn afgedwaalde mensen inzet, die daarom in Jezus een nieuw mens-zijn schept dat door de dood heen op opstanding en verheerlijking door de dood heen uitloopt, en die van hem uit met zijn Geest rondgaat om mensen in die nieuwe levensbeweging te betrekken.’
Ook hier stof tot nadenken, waarbij aangetekend moet worden dat geloven in God voor Berkhof uiteindelijk niet een zaak was van bewijzen of beredeneren. Het is een gebeuren waarin je (hopelijk) wordt opgenomen, meegenomen naar de toekomst toe. Op weg in de (heils)geschiedenis als terrein waarop Gods Koninkrijk bezig is werkelijkheid te worden.
Het hoeft niet te verwonderen dat er weerwoord werd gegeven op de theologie van Berkhof. En niet alleen door theologen. Hij rekende zichzelf van harte tot de Nederlandse orthodoxie, maar op een open manier. Hij had oog voor mensen met een andere visie en ging graag met anderen in gesprek, in de kerk en ook aan de universiteit. Berkhof ging serieus in op kritiek, ook als die van een collega-hoogleraar kwam die zichzelf presenteerde als ‘een overtuigde en obstinate godloochenaar’.
Ontroerend
Het is indrukwekkend hoe Berkhof geleefd heeft uit zijn geloof en voor zijn overtuiging. En ook hoe hard hij gewerkt moet hebben. Blei vraagt zich af: ‘Heeft Berkhof eind jaren ‘80 roofbouw op zichzelf gepleegd?’ Zijn gezondheid ging toen achteruit en in de vroege zomer van 1990 werd hij, bijna 76 jaar oud, getroffen door een herseninfarct. Als gevolg daarvan raakte hij in een wekenlange coma. Toen hij bijkwam was een van zijn eerste vragen: ‘Ik kan toch zondag wel weer preken?’ Dat zou niet meer gaan, maar het zegt veel over de hartstocht waarmee Berkhof jarenlang naast alle andere werkzaamheden ook nog voorging in kerkdiensten. Het is tekenend voor zijn inzet om een bijdrage te leveren aan het komen van Gods Rijk.
Op 17 december 1995 overleed Hendrikus Berkhof, 81 jaar oud.
Continuïteit
De auteur van deze biografie, theoloog en emeritus-predikant Karel Blei (1932), is door het werk van Berkhof gekropen, heeft alles gelezen wat er van hem te lezen was (heel veel!), en hij doet daar uitvoerig en zorgvuldig verslag van. Hij weet verbanden te leggen en wijst op de continuïteit in het denken en werk van Berkhof, zodat deze als theoloog volledig tot zijn recht komt. Blei plaatst, bescheiden, af en toe een opmerking of stelt enkele kritische vragen, soms tussen haakjes, ook in het besef dat je met de kennis van nu soms tot andere gezichtspunten zou komen. Het is een indrukwekkend monument voor de theoloog Berkhof geworden. Berkhof probeerde de kerk een weg te wijzen tussen star traditionalisme en stuurloos modernisme, tussen traditie en secularisatie, tussen openbaring en ervaring door. Of hij daarin geslaagd is, is nog steeds voer voor discussie, concludeert Karel Blei.
Ik moest steeds denken aan de vraag die de jonge Berkhof in 1937 zelf stelde: ‘zal hij nog gelezen worden?’ Worden de opvattingen van Berkhof nog ter kennisgenomen, en zijn ze nog houdbaar? Of zijn er vandaag nieuwe stemmen en een nieuwe taal nodig in deze chaotische wereld, in een tijd van individualisering, van voortgaande secularisatie en van vérgaande stoerdoenerij? En waar vindt de discussie over dit soort vragen vandaag (nog) plaats en door wie?
In zijn inleiding merkt Blei op: ‘Kennelijk heeft Berkhof geen ‘school’ gemaakt. Maar bij deze constatering mag het niet blijven. Daarvoor is zijn bijdrage aan de doordenking van wat kerk- en christen-zijn in de moderne tijd betekent te waardevol. Vanuit die overtuiging is dit boek geschreven.’
Karel Blei houdt in elk geval de vraag naar de relevantie van geloof, leven en werk van de theoloog Hendrikus Berkhof vooralsnog in ere.
Hendrikus Berkhof. Theoloog onderweg. Een biografie.
Karel Blei
KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht
ISBN 978 90 435 4440 5
Verschenen mei 2026
Bestelinformatie
Bestel als hardcover bij bol.com (€ 39,99)Bestel als e-boek bij bol.com (€ 17,99)
