De mythe bestendigd: Beevor houdt het sensationele verhaal rond Raspoetin in stand

Het is een klassieker uit de Russische geschiedenis: de gebedsgenezende monnik Raspoetin zou min of meer in zijn eentje verantwoordelijk zijn voor de ondergang van de Romanovs. De veelvuldig bekroonde Britse schrijver Antony Beevor lijkt die these in zijn nieuwste boek te bevestigen, al was het maar door de titel ervan! Waar historici toch vooral zouden moeten demystificeren, houdt Beevor de mythe ‘Raspoetin’ met gretigheid in stand – daarbij recente literatuur grotendeels negerend. Soms zijn verhalen blijkbaar te mooi om kapot te checken…

Het verhaal is al ontelbare keren verteld en bezongen: de machts- en seksbeluste Grigori Jefimovitsj Raspoetin (1869-1916) zou tsaar Nicolas II Romanov en diens echtgenote Alexandra in zijn greep hebben gekregen nadat hij naar het hof in Sint-Petersburg was geroepen in verband met de bloedziekte van de beoogde troonopvolger Aleksej. ‘Onze vriend’ Raspoetin – zoals de tsaar en de tsarina hem liefdevol noemden – werd vervolgens door de buitenwacht verantwoordelijk gehouden voor alles wat er misging in Rusland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Familieleden van de tsaar zagen dat met lede ogen aan en besloten de monnik uit de weg te ruimen. En dat gebeurde op gruwelijke wijze: toen het gif niet bleek te werken en ook kogels op hem leken af te ketsen, werd Raspoetin op de vlucht alsnog van dichtbij doodgeschoten. Het waren ook zijn tegenstanders die al bij leven, maar zeker ook na diens dood verantwoordelijk waren voor de demonisering van de ‘gebedsgenezer’. En zo werd ‘Raspoetin’ de vleesgeworden, spreekwoordelijke personificatie van het kwaad.

Mythevorming

Met de nodige schwung vertelt Beevor het verhaal van Raspoetin en zijn relatie met de Romanovs. Het is strikt genomen misschien geen echte biografie van de ‘gebedsgenezer’, maar Beevor beschrijft wel alle facetten van diens leven om uiteindelijk te focussen op zijn contacten aan het hof en zijn optreden in (de hogere kringen van) Sint-Petersburg. Uitgebreid aan de orde komen de geruchtmakende verhalen over Raspoetins ongebruikelijke omgang met vrouwen, inclusief de seksuele uitspattingen in badhuizen, en de manipulatieve wijze waarop hij zich bemoeide met staatszaken. De rode draad is dat de mythevorming rond Raspoetin bijdroeg aan de ineenstorting van het autocratische Russische tsarenrijk. Beevor houdt daarbij wel voortdurend een slag om de arm en vermeldt dat veel verhalen die rond de ‘vieze’ Raspoetin de ronde deden, gebaseerd waren op niet verifieerbare geruchten. Hij gebruikt daarbij ogenschijnlijk nuancerende woorden als ‘vermoeden’, ‘vermeende’ en ‘zou’.

Wat Beevor ook doet, is het veelvuldig citeren van ooggetuigen. Dergelijke citaten verhogen de levendigheid van het verhaal en wekken de indruk van authenticiteit. Probleem is echter dat de meeste uitspraken pas achteraf en soms zelfs decennia later zijn opgetekend en dus veelal ontsproten aan herinneringen van de betrokkenen. En die herinneringen zijn logischerwijs vertekend geraakt door alles wat er met Raspoetin was gebeurd en alles wat er in de tussentijd over hem was gezegd en geschreven. Gezien diens negatieve reputatie zou niemand snel iets positief over hem noteren.

Fact-checking

Wat Beevor niet doet, is de door hem opgevoerde geruchten onderzoeken op hun waarheidsgehalte. Evenmin zet hij vraagtekens bij de betrouwbaarheid van de door hem opgevoerde en veelal achteraf gereconstrueerde citaten. En ook op de cruciale vraag of Raspoetin de tsaar en de tsarina manipuleerde of hen slechts bevestigde in hun overtuigingen, geeft Beevor geen antwoord. En dat terwijl hij blijkens de bijgevoegde literatuurlijst kennis heeft genomen van een boek dat daar wel op ingaat. In 2016 verscheen de fenomenale biografie Rasputin van Douglas Smith. Hij deed wat een historicus moet doen en onderzocht kritisch alle mythes rondom Raspoetin en confronteerde die met de beschikbare bronnen. Zo zet hij vraagtekens bij de vermeende vuilheid van de monnik – dat in tegenspraak is met zijn veelvuldig bezoek aan badhuizen – en bij diens seksverslaving, want waar, zo vraagt Smith zich af, zijn de bastaarden van Raspoetin als hij zo driftig in de rondte neukte? Ook het verhaal van de moord op Raspoetin wordt door Smith in twijfel getrokken. Waren de opgeklopte getuigenverklaringen over het dodelijke gif waar de monnik niet vatbaar voor bleek en de kogels die hem niet leken te deren, niet vooral een achteraf gereconstrueerde bevestiging van diens duivelse imago? Was Raspoetin wel een ‘Raspoetin’? En vooral: was het tsarenbewind niet al zodanig vermolmd dat het gedoemd was ten onder te gaan? Daar was geen Raspoetin voor nodig! Helaas is de biografie van Douglas Smith nog niet in het Nederlands vertaald. Welke uitgeverij durft het aan om die handschoen op te pakken en daarmee de echte Raspoetin recht te doen? Dat is iets wat Beevor nalaat: hij voedt de mythe. Blijkbaar zijn de duivelse verhalen rond Raspoetin te opwindend om te nuanceren.

Raspoetin en de ondergang van de Romanovs
Anthony Beevor
Ambo | Anthos
ISBN paperback 9789026372032
Verschenen in maart 2026

Bestelinformatie