Over Mark Rutte waren al drie journalistieke biografieën/portretten verschenen: Mark. Portret van een premier van Sheila Sitalsing uit 2016, Mark Rutte van Petra de Koning uit 2020 en Het raadsel Rutte van Ron Fresen en Wilma Borgman uit 2024. Bovendien deed politiek strateeg Bas Erlings vorig jaar in Het spel van de populist uit de doeken hoe Rutte bij de verkiezingen van 2017 Geert Wilders had verslagen.
Dit jaar kwam er een verrassend boekje bij. Consultant, coach en communicatiestrateeg Tjardus van Citters vertelt in De kapitein en de buitenboordmotor hoe hij Rutte van 2009 tot het einde van diens premierschap heeft geadviseerd, vrijwel zonder dat iemand in de VVD, laat staan in de journalistiek, daarvan op de hoogte was. In de loop van vijftien jaar spraken ze vele tientallen keren met elkaar, soms hele dagen, en wisselden ze meer dan duizend sms’jes.
Er werd na de tv-presentatie bij Umberto Tan nogal lacherig gedaan over de ijdelheid van Van Citters. De adviezen die hij Rutte gaf, zijn ook niet heel opzienbarend. Toch zal dit boekje voor de wetenschappelijke Rutte-biografie die ergens de komende tientallen jaren zal verschijnen, een mooie bron zijn, alleen al omdat hier niet alleen Van Citters aan het woord is, maar ook Rutte zelf. Van Citters staat als auteur vermeld en het boek is in de ik-vorm geschreven, maar de werkelijke auteur is freelance-schrijver en journalist Emilie Maclaine Point, die hiervoor twintig interviews met Van Citters voerde, zeventien met Rutte en drie met hen samen. Dat maakt dat het boek ook een zelfbeeld geeft van Rutte, die geregeld wordt geciteerd over zijn vriendschap met Van Citters en zijn opvattingen over de politiek en het leven.
De ‘merkwaarden’ van Rutte
Het boek begint op 10 maart 2009, als Rutte en Van Citters beiden aanwezig zijn op het jaarlijkse Boekenbal. Van Citters sprak Rutte aan omdat zijn handen ‘al jaren jeukten’ om hem en zijn partij te helpen bij de communicatie, die tot dan toe nogal stuntelig was. Nadat hij zijn aarzeling had overwonnen tikte hij, aangemoedigd door zijn echtgenote, Rutte op de schouder en zei: ‘Ik ben liberaal’. ‘Ik ook’, zei Rutte lachend, waarna Van Citters vertelde dat hij campagnes had opgezet voor merken als Nuon en Yamaha en dacht dat hij het merk Mark Rutte ook verder zou kunnen brengen. Het klikte, mogelijk omdat ook Rutte zichzelf zag als een merk. In elk geval had hij in 2004 als beginnend staatssecretaris het nieuws gehaald toen hij de VVD ‘een sleets merk’ noemde.
Rutte beloofde Van Citters te bellen en hield woord, waarna zich een vriendschap ontwikkelde waarbij Van Citters Rutte kosteloos adviseerde, niet over de inhoud, maar over zijn persoon en ‘de merkwaarden’ die hij vertegenwoordigde. Na de verkiezingen van 2010 gaf Van Citters hem ‘een merkpaspoort’, in de vorm van een pasje in creditkaartformaat. ‘Op de ene zijde stonden’, aldus Van Citters, ‘zijn merkwaarden: inhoud, passie voor partij en Nederland, betrouwbaar en eerlijk, positieve energie, ontspannen houding en: persoon van rechts, persoonlijkheid van het midden. Dit waren in feite aanwijzingen voor hem om zich van bewust te zijn wanneer hij bijvoorbeeld een mediaoptreden had […] Aan de andere kant van het merkenpaspoort gaf ik in steekwoorden weer hoe Rutte zichzelf naar buiten toe nog krachtiger kon neerzetten [..] Daarnaast was het een aardig vormgegeven item, met daarop een bescheiden portret van Mozart, bedoeld als signaal om in de vrije tijd te blijven genieten van klassieke muziek.’
Van Citters wilde graag een formele rol bij de VVD, maar Rutte hield dat af omdat hij behoefte had aan een onafhankelijke adviseur die van enige afstand naar de politiek keek, geen eigen politieke agenda of politieke ambities had en hem daardoor ook zou durven tegenspreken. ‘Ik had iemand nodig met politiek gevoel, voelsprieten voor wat er op straat leefde en voor welk beeld mensen hadden’, zei Rutte. ‘Iemand met afstand tot Den Haag en een verse blik. Ik gebruikte jou echt als buitenboordmotor.’ Een andere keer noemde hij hem ‘een vriend met een plus’.
Minder lachen en lollig doen
De invloed van Van Citters op Ruttes publieke optreden lijkt beperkt te zijn geweest. De vriend met een plus vond dat Rutte als premier meer waardigheid en gezag moest uitstralen. Hij adviseerde hem geregeld minder te lachen, geen grove taal te gebruiken en minder lollig en amicaal te doen. Rutte nam ervan over dat hij niet meer over het premierschap sprak als over ‘een baantje’, maar paste verder niet al te veel aan. ‘Ik denk dat mensen liever zagen dat ik mij klein hield in zo’n grote functie en af en toe een zelfrelativerend grapje maakte, of toegaf dat ik een behoorlijke fout had gemaakt.’
Uit het eerdere boek van VVD-campagnestrateeg Erlings komt naar voren dat een van de eerste keren dat Rutte een fout toegaf, dat onderdeel was van een zorgvuldig geplande campagne om Wilders bij de verkiezingen van 2017 te verslaan. Rutte zei toen in De Telegraaf ‘sorry’ voor het feit dat hij bij de vorige verkiezingen elke werkende Nederlander 1000 euro had beloofd. Bij de anti-Wilderscampagne hoorde ook stevig taalgebruik, zoals in Zomergasten, toen hij over Turkse Nederlanders die een verslaggever en cameraman van de NOS hadden geslagen en ‘rot op’ hadden geroepen, zei: ‘Mijn primaire, eerste gevoel is: lazer zelf op. Ga zelf terug naar Turkije. Pleur op, zou ik in plat Haags zeggen.’
Van Citters vond dit soort uitlatingen premier-onwaardig en had hem geadviseerd zich vooral niet als de lightversie van Wilders te presenteren. ‘Hij moest een man van inhoud, ernst en energie blijven.’ Uit het boek blijkt niet dat Van Citters wist dat het campagneteam Rutte er juist op had voorbereid Wilders met de middelen van het populisme te verslaan.
Ruttes zelfreflecties
De aardigste passages zijn die waar Rutte over zichzelf vertelt, zoals waar hij zegt dat de MH-17-ramp hem leerde dat het belang van de EU voor Nederland verder reikt dan handel en economie of waar hij vertelt dat de verkiezingscampagne van 2021 voor hem de zwaarste was omdat hij geen tegenstander had in wie hij zich kon vastbijten. Als zijn eerste waarde noemt hij: ‘vriendschap, iets voor iemand over hebben’. Klassieke muziek geeft hem ‘het idee dat het goedkomt met de wereld’. En op de vraag hoe hij herinnerd wilde worden, zei hij: ‘Als de man die onze samenleving meer zelfvertrouwen gaf, die de boel bij elkaar hield’.
Opmerkelijk is dat een van de ‘iconen en merken’ waarmee hij zich verbonden voelde, Joop den Uyl was. De andere drie waren Helmut Schmidt, Barack Obama en Henry Kissinger. Hij noemde dus niet Frits Bolkestein, die hij tot het eind van diens leven wel trouw enkele malen per jaar bezocht.
Den Uyl was uiteraard ook de inspiratiebron om aan het begin van de coronacrisis het Nederlandse volk toe te spreken vanuit het Torentje. ‘Passende ernst uitstralen, serieus blijven en rust in de toespraak houden’, adviseerde Van Citters nogal overbodig. Natuurlijk deed Rutte dat. Van Citters was achteraf kritisch over de rommelige achtergrond, met her en der boeken en cd’s. Rutte zelf was opgelucht dat het goed was gegaan.
Een epifaan moment
Rutte gaf nooit enige indicatie dat hij aan stoppen dacht. Tegen Bolkestein zei hij in 2019 zelfs: ‘het liefst blijf ik dit mijn hele leven doen’. Tegen Van Citters zei hij dat hij als hij geen premier kon blijven, hij in de oppositie zou gaan – iets wat behalve Den Uyl geen enkele Nederlandse premier heeft gedaan. In de media werd het einde van Ruttes politieke houdbaarheid wel een thema. Rutte zei in de zomer van 2022 daarom tegen Van Citters dat hij zou stoppen als deze dat ooit nodig of beter zou vinden.
Van Citters signaleerde in 2023 dat Rutte er ‘als merk’ steeds slechter voor stond, en vroeg zich af of het moment was gekomen om hem te vertellen dat hij moest stoppen. Uiteindelijk besloot Rutte toch zelf te stoppen, voor Van Citters volkomen onverwacht. Drie dagen na de val van zijn kabinet zei hij in de Tweede Kamer dat hij de ochtend ervoor besloten had zich niet opnieuw beschikbaar te stellen als lijsttrekker van de VVD. Hij kondigde het die maandagochtend een paar minuten van tevoren aan bij zijn vriend.
Twee dagen eerder had hij, terwijl hij in zijn Saab op weg was naar de koning om zijn ontslag in te dienen, Van Citters nog gebeld met een heel andere boodschap. ‘Hij had heel monter, energiek en enthousiast geklonken en had duidelijk aangegeven door te willen.’ Hij verheugde zich op een tweestrijd met Frans Timmermans, de ideale tegenstander omdat die gehaat was bij rechts. Op zondag was Van Citters direct begonnen ‘met een campagnedocument richting Rutte V’.
Juist toen hij daarmee bezig was, moet Rutte ‘out of the blue hebben besloten te stoppen’, realiseerde Van Citters zich. Op zijn persconferentie de vrijdag daarop verklaarde Rutte dat hij dat op zondagochtend zijn besluit in ‘een epifaan moment’ had genomen. In een gesprek met Van Citters bezwoer hij dat het inderdaad een ingeving was en dat externe factoren geen rol speelden. Een half jaar later echter sms’te hij: ‘Het systeem was klaar met mij’.
Ongetwijfeld vertelt Van Citters niet alles wat Rutte hem gezegd heeft en zal ook niet alles wat Rutte en Van Citters beweren volledig stroken met de werkelijkheid. Het is aan Ruttes toekomstige biograaf over deze en andere kwesties een gefundeerd oordeel te geven.
De kapitein en de buitenboordmotor. Vijftien jaar in gesprek met Mark Rutte
Tjardus van Citters
Balans
ISBN paperback 9789463824811
ISBN e-boek 9789463824996
Verschenen in januari 2026
Bestelinformatie
Bestel als paperback bij bol.com (€ 21,99)
Bestel als e-boek bij bol.com (€ 13,99)
