Femke Halsema is de eerste vrouwelijke burgemeester van Amsterdam. Wie is zij en wat deed zij tot nu toe? David Hielkema en Tim Wagemakers, politiek verslaggevers bij Het Parool, schreven een biografie van haar. Zij hielden gesprekken met meer dan honderd personen. Ambtenaren, mensen uit haar Tweede Kamerperiode, vrienden uit haar periode bij de Balie, raadsleden, wethouders en andere mensen uit haar omgeving. Halsema werkte zelf niet mee aan haar biografie, maar gaf de schrijvers wel geheel de vrije hand.
De persoon
Het is spannend om te lezen over haar jeugd, haar weg naar de politiek, haar sollicitatieperiode voor het burgemeesterschap en over alle perikelen en mooie dingen rond haar ambt als burgemeester. In die verhalen komt zij naar voren als iemand die intelligent is, eigenzinnig maar ook eigenwijs kan zijn, altijd voor haar mening opkomt, altijd klaar staat voor mensen. Iemand die ‘laveert tussen idealen en praktijk, tussen het ambt en haar persoonlijke leven’.
Grappig om te lezen is dat zij in haar jeugd al een behoorlijk recalcitrant meisje was. Ze groeit op in Enschede in een welgesteld middenklasse gezin samen met een broer. Er heerst een sociaaldemocratische moraal. Op de basisschool wordt ze gepest. Daarom wil ze eenmaal op de middelbare school tot de populaire kring horen. Als ze gymnasiumadvies krijgt, protesteert ze. Zoals ze later zegt: “Daar zaten de tutten, ik wilde bij de rokers en de drinkers horen.” Dus gaat ze naar de havo. In en buiten school zoekt ze de confrontatie. Zowel qua muziek als qua kleding sluit ze zich aan bij de outsiders: punk, hasj, gemillimeterd haar, zwarte kleding. Ze is slim, houdt van lezen en van denken. Anderhalf jaar lang doet ze de lerarenopleiding Nederlands in Utrecht, geeft er dan de brui aan en neemt baantjes aan in verschillende cafés: ‘elke avond feest’. Als ze 23 jaar is begint dat leven haar tegen te staan en gaat ze toch studeren: sociologie, algemene sociale wetenschappen en criminologie. Ze ervaart die periode als een warm bad.
Politieke carrière
Na haar studie werkt ze vanaf begin jaren negentig voor de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA, en verhuist ze naar Amsterdam. Daarnaast gaat zij ook werken als programmamaker voor het Amsterdams politiek-cultureel centrum de Balie. In 1997 zegt zij haar lidmaatschap van de PvdA op en neemt ze ontslag bij de Wiardi Beckman Stichting. Als Paul Rosenmöller contact met haar opneemt keert ze terug naar de politiek, nu voor Groen Links. Ze kandideert zich in 1998 voor de lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen. In 2002 wordt ze fractievoorzitter van Groen Links. In 2010 stapt zij op en verlaat de politiek. In haar politieke memoires Pluche (2016) schrijft zij dat haar afscheid definitief is: “En de reden is simpel. Ik heb er genoeg van.” Zij zegt ook niet van plan te zijn om burgemeester te worden. Na beëindiging van haar politieke carrière is ze van 2010 tot 2011 bijzonder hoogleraar ‘Politiek in de 21e eeuw’ in Tilburg. Daarna werkt ze als freelancer: in de wetenschap, als auteur, televisiemaakster en bestuurder.
De weg naar het burgemeesterschap
Met hun beschrijving van de aanloop tot haar sollicitatie en de sollicitatieprocedure voor het burgermeesterschap van Amsterdam geven de schrijvers een mooi kijkje in de Amsterdamse gemeentepolitiek. Haar naam zingt al maanden vóór haar sollicitatie rond. Progressieve Amsterdammers zouden haar graag als burgemeester willen, maar vanaf de rechterkant komt veel tegenstand. Een vrouw en links! De politiek leider van Groen Links, Rutger Groot Wassink, polst Femke Halsema: zou ze misschien willen solliciteren op het ambt van burgemeester in Amsterdam? Lang twijfelt ze. Ze vraagt advies aan mensen om zich heen en nadat ze eenmaal besloten heeft om te solliciteren, stelt ze een klankbordgroep samen en wil ze ook winnen. Als ze dan toch burgemeester wordt, dan moet het in Amsterdam zijn, zegt ze tegen de Volkskrant. Na veel geharrewar en politieke spelletjes lukt dat: het is 2018 en ze wordt voorgedragen.
Bestuurder en leider
Als het boek van Hielkema en Wagemakers iets laat zien, is het hoe ingewikkeld het is om een stad als Amsterdam te leiden. In de afgelopen jaren heeft ze te maken gehad met een enorme hoeveelheid werk. Veel dossiers waren onder haar voorganger Eberhart van der Laan door zijn ziekte blijven liggen. Bovendien verbindt Halsema zich meer dan haar voorgangers aan allerlei onderwerpen in de stad. Zo zet zij zich van begin af aan in voor de leefbaarheid van de binnenstad: ze wil de prostitutie weghalen van de Wallen en elders in de stad een erotisch centrum oprichten. Ze bemoeit zich met de drugsproblematiek. Al drie maanden na haar aanstelling moet ze optreden bij een bezetting van de UvA. Ze heeft te handelen bij de vele demonstraties, denk bijvoorbeeld aan de Black Lives Matter-demonstratie. Ook het onderhouden van de relatie met de media kost haar tijd, veel Amsterdamse zaken krijgen ook landelijke bekendheid. De Telegraaf duikt er graag bovenop. En dan de Coronaperiode, waarin ze moet ingrijpen met maatregelen die de vrijheid van de burgers inperken.
Anti-Joodse protesten
Na de aanslagen van Hamas op 7 oktober 2023 en de oorlog die daarna uitbreekt krijgt ze veel te stellen met de spanning die ontstaat onder de Amsterdamse Joden. Juist Amsterdam kent een grote Joodse bevolking. Bij de opening van het Nationaal Holocaustmuseum in maart 2024 is er een demonstratie met anti-Joodse protesten. Acht maanden later zijn er de rellen na de voetbalwedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv die de hele binnenstad op zijn kop zetten en ook landelijk enorm veel reacties oproepen. De openbare orde en veiligheid is in het geding. De ‘schuld’ wordt aan Halsema gegeven: had ze het niet anders kunnen aanpakken? Veel zaken leiden tot heftige debatten in de gemeenteraad met 45 Amsterdamse raadsleden. Ondertussen moesten ook nog voorbereidingen worden getroffen voor Amsterdam 750.
Harten veroveren
Met veel van haar acties verovert ze anderzijds de harten van de Amsterdammers. Ze zet zich in voor burgers en nodigt hen regelmatig uit voor gesprekken in haar ambtswoning. Ze is begaan met kwetsbare groepen en schuift aan bij buurtbijeenkomsten als er problemen zijn: geweld, messen, drugs. Ze praat met vrouwen die zich bedreigt voelen en geeft af en toe haar telefoonnummer: “Bel me, op elk moment van de dag.”
Oordeel
Ook tijdens haar burgemeesterschap blijven de meningen onder Amsterdammers verdeeld: een kwart van de Amsterdammers geeft haar een voldoende, een kwart een onvoldoende en de rest zit ertussenin zo blijkt uit een opiniepeiling van Verian Group. Paul Depla geeft daar een verklaring voor door te zeggen nog nooit een burgemeester te hebben gezien die zó onder een vergrootglas ligt als Halsema. “De combinatie Amsterdam, vrouw, Groen Links en het feit dat ze heel stellig haar punt kan maken maakt haar geliefd én roept bij veel mensen aversie op.” Als vrouw wordt er anders naar haar gekeken en strenger over haar geoordeeld. Het gaat dan niet alleen over haar als bestuurder, ook haar privéleven ligt op staat. Mark Rutte: “Als je als linkse vrouw zo´n functie bekleedt, krijg je meer over je heen dan een centrumrechtse man.”
In februari 2025 wordt ze door Binnenlands Bestuur, een vakblad voor ambtenaren en bestuurders, uitgeroepen tot Beste Lokale Bestuurder. Een mooie steunbetuiging. De jury prijst haar “standvastigheid onder grote druk” (p. 237) en haar vermogen om kritisch naar haar eigen handelen te kijken.
De bestuurder en de mens Halsema
Het boek is goed geschreven en geeft een eerlijk portret van Femke Halsema, zowel haar goede als haar minder sterke eigenschappen passeren de revue. Duidelijk komt naar voren hoe haar persoonlijkheid, waarmee we al kennismaakten in het begin van de biografie, terugkomt in haar denken en handelen als burgemeester. Het beeld dat over het algemeen bij mij blijft bestaan is dat van een bestuurlijk uitstekende en menselijk warme burgemeester. Wel is het zo dat veel van de beschreven verhalen nu nog zo vers in het geheugen liggen dat het lezen ervan niet zo spannend is. Veel verhalen worden bovendien zo uitgebreid en met zoveel feiten en anekdotes beschreven dat het af en toe moeilijk is geconcentreerd te blijven. De persoon van Halsema als burgemeester raakt daardoor nogal eens ondergesneeuwd.
De biografie kwam nog tijdens de ambtstermijn van Femke tot stand. Een logische vraag is dan waarom de schrijvers niet hebben gewacht tot na haar burgemeesterschap. In een interview met het Parool zeggen de schrijvers daar zelf over dat er in de afgelopen jaren zoveel is gebeurd rondom Halsema dat de geschiedschrijving niet kon wachten. Ze wilden de balans opmaken richting Amsterdam 750 jaar. Maar het blijft een bezwaar dat haar erfenis voor de stad nu nog niet bekend is. Hoe gaat het verder met de leefbaarheid van de stad, met de overlast van de toeristen, met de drugsoverlast, met de vrouwenzaak? Komt dat erotisch centrum er? En hoe denken de bewoners uiteindelijk over de periode Halsema?
Dat neemt niet weg dat ik als inwoner van Amsterdam ook blij ben dat ik door het boek mijn burgemeester beter heb leren kennen terwijl ze nog in functie is. Ik had altijd al respect en bewondering voor haar en dat is door deze biografie alleen maar toegenomen. Dus zeker voor Amsterdammers geldt: lees dit boek!
Femke Halsema. Burgemeester van Amsterdam
David Hielkema en Tim Wagemakers
Atlas Contact
ISBN paperback 9789045051871
ISBN e-book 9789045051888
Verschenen in november 2025
Bestelinformatie
Bestel als paperback bij bol.com (€ 24,99)Bestel als e-book bij bol.com (€ 15,99)
