De Pools-Belgische schrijfster en filosofe Alicja Gescinska (Warschau, 1981) is de winnaar van de Socratesbeker 2026, voor haar boek Vrouwen in duistere tijden: Tien denkers van blijvende betekenis. De groepsbiografie omvat niet alleen professionele filosofen maar ook vrouwen die nadachten over de wortels van het kwaad in hun omgeving, daarover ook schreven en over hoe je je kon en moest verzetten tegen uitwassen van nationalisme, communisme, fascisme en nazisme, tegen de ontmenselijking en vernietigingsdrift die deze ideologieën kenmerkten. Gescinska schrijft:
“Ik heb het al vaak gezegd en ik kan er niet aan ontkomen: ik ben een kind van de twintigste eeuw. Dat zeg ik niet enkel omdat ik in die eeuw geboren ben, maar omdat het huis van mijn denken gebouwd is op fundamenten gelegd door denkers en schrijvers die toen leefden en dachten… Waar wij allen, of we dat nu beseffen of niet, rechtstreeks vandaan komen is een eeuw die vaak, en niet zonder reden, de bloedigste van alle eeuwen wordt genoemd.”
Nu in onze kwaliteitskranten bijna dagelijks wordt gewaarschuwd voor het omvallen van de rechtsstaat in Nederland en de ‘normalisering’ van rechtsextreme ideeën, zal de keuze van jury niet verbazen. “Zonder belerend te zijn bieden haar portretten krachtige voorbeelden voor het eigen leven,” aldus de jury. “Het denken en doen van vrouwen die ergere tijden doorstonden dan onze eigen tijd van oorlog, polarisatie en politieke onzekerheid, biedt geen simpele oplossingen, maar wel existentieel houvast. Hun ‘verzet tegen onverschilligheid’ is van onschatbare waarde ook voor onze tijd.” Houvast? We moeten het maar hopen.
De vrouwen zijn bekende en minder bekende denkers: Rosa Luxemburg, Anna Achmatova, Edith Stein, Hannah Arendt, Martha Gellhorn, Simone Weil, Jeanne Hersch, Etty Hillesum, Barbara Skarga en Judith Shklar. Tijdens haar eigen studie filosofie werden zelfs de grootste vrouwelijke academici in dit rijtje nooit besproken, schrijft Gescinska. Ze is echter geen rancuneuze feministe: ze heeft twee bijlagen toegevoegd over de denkers Isaiah Berlin, Czesław Miłosz, Leszek Kołakowski en de tegenwoordig vergeten Max Scheler. “Voor veel van de vrouwen in dit boek waren deze denkers persoonlijke gesprekspartners, metgezellen in het denkwerk. Ook voor de ontwikkeling van mijn eigen denken waren zij zeer belangrijk.”
De geportretteerde vrouwen “hebben andere levensbeschouwelijke overtuigingen en achtergronden, ze bevinden zich aan verschillende kanten van het politieke spectrum en hun gedachten kunnen niet onder de noemer van één filosofische school, levensbeschouwing of culturele strekking geplaatst worden. Die verscheidenheid is geen toeval. Het filosofische zoeken kan alleen maar zinvol zijn met een veelheid aan perspectieven,” meent Gescinska.
Zelf is zij ook getekend door haar ervaringen als kind van Poolse vluchtelingen in België. “De eerste jaren in België leerden ons dat vrijheid een verraderlijk iets kan zijn. Ons bestaan begon in een tot asielcentrum omgebouwde voormalige gevangenis. De eerste jaren bestonden uit overleven, eerder dan leven. Onderaan de sociale ladder leer je snel dat vele vrijheden slechts vage beloftes zijn. Onze komst naar België viel ook samen met de opkomst van het extreemrechtse Vlaams-nationalisme. Ik was amper tien jaar toen extreemrechts in november 1991 zijn grootste verkiezingsoverwinning behaalde. De affiches met veegborstels en bokshandschoenen – ze zouden de straten eens goed kuisen van al dat migrantengespuis – maakten een diepe indruk op me.”
Het bekroonde boek past in de opmerkelijke ontwikkeling van de publieksfilosofie in Nederland, waaraan ook de Socrates-beker zijn bestaan te danken heeft. De prijs is immers een erkenning voor de schrijver van “het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek van het voorgaande jaar”. De prijs wordt jaarlijks uitgereikt tijdens de Nacht van de Filosofie (op diverse locaties) door de Stichting Maand van de Filosofie. Voor denkers die hogelijk abstracte systeembouwers zijn, moet de lezer naar andere landen toe.
De jury bestond dit jaar uit filosoof en voorzitter Paul van Tongeren, de filosofen Thomas Heij en Khadija al Mourabit, journalist Sarah Vankersschaever van De Standaard en redacteur Thomas Velvis van Filosofie Magazine. Het zal wel liefdewerk oud papier zijn dat jureren, dus dank voor alle moeite, zou ik zeggen.
Vrouwen in duistere tijden. Tien denkers van blijvende betekenis
Alicja Gescinska
De Bezige Bij
ISBN paperback 978 94 031 3384 3
ISBN e-book 978 94 031 3849 7
Bestelinformatie
