Honderd verhalen. De zeven dochters van Maria Theresia

Dit boek van Veronica Buckley is veelomvattend, groots en ook nog eens toegankelijk. Alleen al de introducties van de hoofdstukken wekken de indruk van een roman uit vervlogen tijden en maken onmiddellijk nieuwsgierig: ‘Waarin twee geheime romances opbloeien en Elisabeth een koning verliest’, ‘Waarin twee ongelukkige prinsessen ontkomen aan hun lot, maar van de regen in de drup komen’, ‘Waarin Marianna ten slotte geniet van haar uitzicht, Amalia te lang blijft plakken en Carolina een complot overleeft’.

Een nieuw perspectief

Het meest bijzonder aan deze biografie is misschien wel dat we een groot deel van de geschiedenis van de achttiende en een deel van de negentiende eeuw ervaren vanuit het perspectief van de zussen. Zo vertellen hun levens in dienst van het Habsburgse rijk over de ineenstorting van een reeks monarchieën en over machtsverschuivingen in heel Europa. Voor adellijke vrouwen in die tijd was het leven niet eenvoudig. Buckley citeert een schoonzus van de zussen:  ‘Haar [de prinses] wacht ongetwijfeld het treurigste lot. Vanaf haar geboorte is ze slaaf van de vooroordelen van het volk […] Uiteindelijk wordt ze uitgehuwelijkt. En dan moet ze alles achter zich laten, haar familie, haar land, en voor wie? Voor een vreemdeling, voor iemand wiens karakter en manier van denken ze niet kent, voor een familie die haar misschien alleen jaloerse blikken zal schenken.’

Zeven zussen, zeven dochters 

Wie zijn ze, die zussen? Het gaat om de zeven dochters van Maria Theresia (‘een vrouw die je een groot man zou kunnen noemen’), keizerin van het Habsburgse rijk. Zij is de opvolger van de Habsburgse keizer en haar man, Frans Stefan, keizer van het Heilige Roomse Rijk. Samen heersen ze over een onwaarschijnlijk groot grondgebied. Het paar krijgt zestien kinderen, van wie zeven dochters blijven leven: de groothertoginnen Marianna (1738-1789), Marie-Christine (1742-1798), Elisabeth (1743-1808), Amalia (1746-1802), Josepha (1751-1767), Carolina (1752-1814) en Antonia (Marie-Antoinette) (1755-1793). Hoe hun levens zullen gaan verlopen, is afhankelijk van politieke verwikkelingen. Eén van hen overlijdt jong. Vier van hen trouwen, twee zussen beheren kerkelijke instituten. Er zijn ook nog vier broers. Anders dan dat van hun zussen, ligt hun leven vanaf hun geboorte min of meer vast. Jozef volgt zijn vader op, Leopold erft het groothertogdom Toscane, Ferdinand is op zijn tiende beloofd aan een rijke Italiaanse hertogin en Maximiliaan weet op zijn zevende al dat hij gouverneur van Hongarije zal worden.

Menselijk

Het boek van Buckley schetst het lot van de groothertoginnen vooral aan de hand van brieven. Haar boek is met name fascinerend omdat het zo menselijk is. Hun moeder schrijft haar dochters, zij schrijven hun moeder en elkaar en er wordt over hen geschreven. Zowel Maria Theresia als haar dochters hebben sterke karakters. Maria Theresia schrijft in haar brieven zonder terughoudendheid over haar dochters. Ze heeft zo haar voorkeuren. Over Josepha schrijft ze: ‘Haar gelaatstrekken zijn niet innemend en haar manier van doen evenmin; ze heeft iets grofs over zich.’ En aan Amalia die niet goed Frans spreekt en zal trouwen met de hertog van Parma, schrijft ze: ‘Hoe minder je praat, hoe beter […] Ik weet hoe je een verhaal vertelt, en ik bedoel het vriendelijk als ik je zeg dat je dat nogal saai doet. Je zou je moeten beperken tot voorvallen uit je jeugd of van je reis.’ Over de keizerin zelf schrijft Antonia: ‘Ik ben bang voor haar, al is ze ver weg.’

Huwelijken

In de jonge jaren van de groothertoginnen nemen huwelijksverwikkelingen veel plaats in. Als er een huwelijkskandidaat in zicht komt, gebeurt het regelmatig dat er een keuze moet worden gemaakt tussen de zussen. Dan is er het afscheid van de prinsessen, voor wie het twijfelachtig is of ze hun familie ooit zullen terugzien. Ten slotte komt nog de ontmoeting met een echtgenoot, die dikwijls tegenvalt. Een van Maria Theresia’s spionnen schrijft haar dat de aanstaande echtgenoot van Carolina lelijk was en lomp en een verschrikkelijk harde stem heeft. Carolina zelf schrijft: ‘De koning is erg lelijk, maar daar wen je aan.’ Ook gaat het verwekken van een troonopvolger niet altijd naar wens. Er zijn allerlei brieven met dat onderwerp. Tips over hoe zowel de betreffende mannen als vrouwen zich zouden moeten gedragen en plastische adviezen over hoe ‘de daad’ moet worden verricht die zal leiden tot de geboorte van zoons. Uiteindelijk verliest Marie-Christine haar eerste kind en wordt onvruchtbaar, Carolina krijgt  achttien kinderen en Amalia vijftien van wie er vier overleven.

Gezondheid  

De Habsburgers leven ook als het gaat om gezondheid in een moeilijke tijd. De pokken waren rond en leiden vaak tot de dood of tot verminking. Het is eerder uitzonderlijk dan gebruikelijk dat achttiende-eeuwers een ongeschonden gelaat hebben. Josepha overlijdt vlak voor haar huwelijk aan de pokken, Elisabeth raakt verminkt en zal nooit trouwen. Ook Marianna is vaak ziek en depressief. Ze noteert in haar dagboek ‘haar overweldigende verlangen om al stof en as te zijn’. Ook hun moeder voelt zich dikwijls ziek. ‘Iedereen aan het hof en al haar vrienden elders waren er al sinds jaren dag aan gewend dat Maria Theresia klaagde over haar slechte gezondheid en over haar gevorderde leeftijd (ze was inmiddels vijftig).’

Levens

Je zou de Habsburgse zussen in hun middelbare jaren, als ze die al mochten bereiken, rust gunnen, een leven als matrone te midden van degenen die hen lief zijn. Het is ze niet gegund. Ze verliezen hun tronen, Marie Antoinette wordt vermoord onder de guillotine. Uiteindelijk zijn de zussen in de nieuwe Europese wereld eerder een speelbal van hun vele familieleden dan dat ze gewaardeerd worden. Buckley beschrijft hoe Elisabeth als oudere vrouw steeds excentrieker wordt. ‘Tijdens een wandelingetje om de Augarten waait door een windvlaag haar pruik van haar hoofd, laat ze zich op het pad vallen en weigert ze zich te verroeren totdat iemand hem komt terugbrengen. Ze rukt haar witzijden halsdoek af om haar drie kropgezwellen te laten zien en die te laten rondrollen in haar hals, wat algehele afkeer en fascinatie wekt.’ Carolina moet tot haar grote afschuw toezien dat haar kleindochter trouwt met Napoleon.

Uiteindelijk heeft Maria Theresia het leven geschonken aan ‘zeven dochters, vier echtgenotes, drie moeders, twee koninginnen en twee abdissen’. Veronica Buckleys biografie is uitzonderlijk goed gedocumenteerd en zeer leesbaar. Ze draagt het op aan haar eigen zes zussen. Op de eerste pagina schrijft ze: ‘Het was een korte aankondiging van nog geen zestig woorden, in een oude gotische letter op de voorpagina van een populaire Weense krant op een kille vrijdagochtend, de vierde februari 1814.’ In het bericht wordt vermeld hoe de eenenzestigjarige Carolina voor een paar dagen de Hofburg in Wenen bezoekt. Langer is ze niet welkom. Door haar familie wordt ze gezien als een bemoeial. ‘Het was maar een korte aankondiging, maar voor de inwoners van Wenen die tussen de regels door konden lezen, bevatten deze zestig woorden wel honderd verhalen.’   

Zeven Habsburgse zussen. Een roemrucht vorstenhuis in revolutionair Europa
Veronica Buckley
Uitgeverij Atlas/Contact
ISBN paperback 9789045037424
Verschenen in april

Bestelinformatie