Wat Germaine de Staël ons nog te zeggen heeft

Napoleon had een broertje dood aan geleerde vrouwen. En van alle geleerde vrouwen was Germaine de Staël het geleerdst. Zij was zijn grootste vijand in Frankrijk, een blauwkous (bas-bleu) die in haar geschriften en salons hem het leven zuur maakte. Op zijn bannelingeneiland St. Helena won uiteindelijk de bewondering. ‘Ik moet achteraf wel toegeven dat het een superieure vrouw is met groot talent en veel esprit.’ Margo Dijkgraaf schreef een sprankelende biografie van Germaine de Staël. Schrijver, balling en feminist avant la lettre.

Germaine de Staël was de dochter van de Zwitserse bankier Jacques Necker en de salonièrre Suzanne Curchord. Van kindsbeen aan kreeg Germaine de Staël de geneugten van de sociabiliteit met de paplepel ingegoten: ze was uitverkoren om uit te blinken in welbespraaktheid, welgemanierdheid en intelligentie. Haar moeder dreef een salon in Parijs, waar aan de vooravond van de revolutie de fine fleur van Frankrijk bij elkaar kwam. Germaine was vanaf haar vijfde oog- en oorgetuige van dit selecte gezelschap. Een leerschool voor het leven.

Kind van haar tijd

Ze was ook een kind van haar tijd, zo weet Dijkgraaf met verve duidelijk te maken. De idealen van de Franse Revolutie – vrijheid, gelijkheid en broederschap – koesterde ze als geen ander en zag ze tijdens het bewind van Napoleon gecorrumpeerd raken. Voor de goede verstaander bestreed ze zijn despotisme in woord en geschrift. En in haar salon discussieerden de grootste geesten over de toekomst van Europa, waarbij diversiteit en pluriformiteit de belangrijkste kernwaarden waren. Engeland met zijn constitutionele monarchie – op dat moment de aartsvijand van Frankrijk – was het grote voorbeeld voor deze liberalen. Die onafhankelijke houding kwam haar in 1803 op een verbanning te staan. Na een rondreis door Duitsland vestigde De Staël zich aan het meer van Genève in het kasteel dat haar vader had gekocht: het chateau Coppet. Daar zette ze haar salon onverdroten voort. Volgens Stendhal groeide het kasteel uit tot de ‘intellectuele Staten-Generaal van Europa’.

De rechten van de vrouw

Napoleons afkeer van Madame de Staël had ook onmiskenbaar een misogyne ondertoon. Napoleon  legde de heersende sekseongelijkheid grondwettelijk vast in 1804. Vrouwen hadden geen burger- of politieke rechten en moesten zich ondergeschikt maken aan de man. Hij wilde dat die passage van zijn Code Civil hardop voorgelezen werd tijdens een huwelijksvoltrekking, want ‘dat is belangrijk in een eeuw waarin de vrouwen hun gevoel van minderwaardigheid verliezen’, aldus Napoleon. Vrouwen kwamen daarmee op één lijn te staan met minderjarigen, misdadigers en mentale debielen.

Romantiek

Dijkgraaf noemt Germaine de Staël een ‘vrouwelijke intellectueel avant la lettre’ , een genie. De Staël was een onafhankelijk denker die met haar geschriften de Romantiek inluidde. Ze hield een hartstochtelijk pleidooi voor de kracht van de verbeelding, die tijdens de Verlichting verwaarloosd was. Haar ervaringen in Duitsland verwerkte ze in een boek dat Napoleon ziedend maakte. Terwijl hij bezig was van Europa één groot Frankrijk te maken, bezong zij de culturele verscheidenheid van Duitsland – op dat moment allerminst een politieke eenheid – en gaf daarmee het sluimerende nationalisme een stem. In 1812, het jaar waarin Napoleon Rusland aanviel, werd de grond haar te heet onder de voeten en begon ze aan een Odyssee die haar tenslotte naar Engeland voerde.  ‘Napoleon bestudeert de kaart van Europa om het te veroveren, ik om te zien hoe ik hem kan ontvluchten,’ merkte ze over haar vlucht op. Ze stierf in 1817, haar aartsvijand zou haar vier jaar overleven.  

Margot Dijkgraaf schreef met de biografie van Germaine de Staël een pageturner, waarbij haar grote vertrouwdheid met de Franse geschiedenis en literatuur haar in staat stelde dit leven in al zijn grandeur te interpreteren. De Staëls inzet voor veelkleurigheid, verbeelding en vrouwenrechten zijn inspirerend voor ons huidige tijdsgewricht, waarin onze kernwaarden vermorzeld dreigen te raken door toenemend despotisme en unverfroren machtspolitiek. Kortom, lees dit boek, het zal u verkwikken.

Germaine de Staëlschrijver, balling en feminist avant la lettre
Margot Dijkgraaf
Atlas Contact
ISBN paperback 9789045052656
ISBN e-book 9789045052663
Verschenen in februari 2026

Bestelinformatie