De Zwijger, het leven van Willem van Oranje. Monumentale biografie van René van Stipriaan

Een van de vrolijk makende kanten van  ‘geschiedenis’ is dat de groten der aarde voortdurend hemel en aarde bewegen om een bepaald doel te bereiken, en dat je achteraf moet vaststellen dat ze door hun daden precies het tegenovergestelde hebben bereikt van wat ze wilden. Een prachtig voorbeeld is wel het moment waarop de koning van Frankrijk, Jan II, het vrijgevallen hertogdom Bourgondië aan zijn zoon Filips de Stoute schenkt, om te voorkomen dat het gebied afdrijft van de Franse kroon. Het pakt precies andersom uit: Bourgondië wordt een voor het Franse koningshuis onhandelbare grootmacht.

De opstand tegen Spanje, waarin Willem van Oranje in het begin zo’n prominente rol speelde, is ook zo’n mooi voorbeeld van wat we maar even de ‘wet van het tegenovergestelde effect’ zullen noemen.

De opstand wordt namelijk vooral gevoed door het feit dat Filips II, zodra hij zijn vader Karel V opvolgt, in al zijn gebieden een meer uniform regime wil vestigen, waarbij hij voorbijgaat aan allerlei verworven privileges van steden en vorstendommetjes. Hij moet wel: wil je zo’n immens gebied een beetje adequaat besturen, dan moet je niet in elke negorij rekening hoeven houden met andere regeltjes en afspraken. Hij voert dus heel efficiënt in het gehele gebied de tiende penning in en dwingt de maatregel hardhandig af. Maar dan ken je dat volkje in de Lage Landen nog niet. Het verzet is enorm, en eindelijk is er de ‘gemene zaak’ waar Willem van Oranje al tijden op hamert: niet het geloof maar de economie brengt de bevolking van de Lage Landen in beweging.

En hier treedt de ‘wet van het tegenovergestelde effect’ in werking: de strijd tegen de Spaanse overheersing om autonomie en privileges te beschermen, kan alleen succes hebben als al die bedreigde steden, edelen, kerken en hertogdommen één vuist maken, gezamenlijk het geld bijeenbrengen om strijd te kunnen voeren. De uniformeringsdwang van Filips II in de versplinterde Lage Landen leidt via een lange, tachtigjarige omweg tot een Verenigde Republiek. De tragiek van Oranje is dat hij in dat gevecht met Spanje tevergeefs al die eigenwijze kikkers in de kruiwagen probeert te houden.

Schaakbord van de Lage Landen

De monumentale biografie van René van Stipriaan –  De Zwijger, het leven van Willem van Oranje – toont ons bladzijde na bladzijde de latere Vader des Vaderlands: een machtige, welsprekende, intelligente en op zijn tijd zwijgende man in een wankel bootje op de kolkende oceaan van de zestiende-eeuwse geschiedenis. Oranje past voortdurend zijn doelen, opvattingen en strategieën aan, niet alleen omdat hij zelf zo opportunistisch of wispelturig is, maar ook omdat iedereen om hem heen dat is – uitgezonderd natuurlijk de calvinisten, die gewoon recht op hun doel afgaan. Het is bij voortduring onduidelijk wat nu eigenlijk de doelen van Oranje zijn. Wat op schrift staat, is bewaard gebleven en bijna per definitie onbetrouwbaar. Wat in het geheim besproken werd en wat er in zijn hoofd aan dubbele en driedubbele agenda’s zat, zullen we nooit weten. Van Stipriaan is daar heel eerlijk in en probeert niet de gaten te vullen. In het beste geval geeft hij de verschillende opties.

Iedereen speelt mee op het schaakbord van de Lage Landen, want er valt wat te halen: koningin Elisabeth van Engeland, Catharine de’ Medici en de verschillende elkaar opvolgende koningen in Parijs, met in hun eigen achtertuin de strijd tussen katholieken en hugenoten, de machthebbers in het Lutherse Hessen en Saksen, de Habsburgers in Wenen, katholiek, maar als keizerlijke primus inter pares afhankelijk van Lutherse Duitse vorsten, de Deense koning, en noem ze maar op. Allemaal op de een of de andere manier door familiebanden aan elkaar gelieerd, in steeds wisselende bondgenootschappen, en met allemaal de beschikking over talloze spionnen aan elk vorstelijk hof. Stipriaan noemt het een ‘onontwarbaar spel van schijnbewegingen’.

Het briljante van deze biografie is dat er niet gepoogd wordt om een man uit één stuk te destilleren uit de talloze brieven en getuigenverklaringen. Uiteraard was Oranjes oorspronkelijke drijfveer zijn bezittingen in de Lage Landen terug te krijgen, met name de paleizen van de Nassaus in Breda en Brussel, maar gaandeweg zijn er allerlei andere beweegredenen die hem dwingen verder te gaan in een tunnel die hij nu eenmaal was binnengegaan. Dat geldt overigens ook voor al die anderen op het wereldtoneel. Van Stipriaan: ‘De situatie was die van twee worstelaars, Willem van Oranje en Filips II, die dodelijk vermoeid tegen elkaar aan hingen, ieder op zoek naar het beslissende laatste restje energie om de ander neer te leggen.’ Vermoeid, zeker, maar vooral ook failliet. De aanhoudende oorlogen en veldslagen kosten een godsvermogen. We schrijven dan 1575, nog 73 jaar te gaan…

Historische paralellen

De van oorsprong katholieke Oranje eindigde min of meer als calvinist, maar dat ging niet van harte. Als er één constante is aan te wijzen in zijn levenslijn, dan is het de poging al dat gekissebis over details in de religie naar de achtergrond te krijgen. Leven zoals Christus ons dat heeft geleerd, en ieder moest voor zich maar bepalen hoe hij of zij dat wilde invullen, dat was zijn credo. Wat hem betreft was er slechts één vijand, en dat was Spanje. Dat hij door die religieuze stellingname zowel door de katholieken als door de calvinisten gewantrouwd werd, ligt voor de hand. De wijze waarop de calvinisten aanhoudend en rigoureus het vacuüm vullen – en kerkruimtes innemen – als er weer een overwinning is geboekt, liet in onze tijd een soortgelijke ontwikkeling zien ten tijde van de Iraanse revolutie van 1978. Na de verovering met behulp van anderen nemen radicale krachten het over en is er geen ruimte meer voor andersdenkenden.

Stipriaans biografie verleidt de lezer voortdurend dat soort paralellen te trekken met andere periodes in de geschiedenis. Het is een bijzondere verdienste van het boek dat het enerzijds enorm gedetailleerd is – je bent als lezer soms net zo vermoeid als Willem van Oranje nu en dan geweest moet zijn – en dat er anderzijds grote historische paralellen mee resoneren. Nepnieuws, spionage, religieus fanatisme, opportunisme, wrede oorlogshandelingen, hongersnood, noem het maar op. En dan is er altijd weer dat vermaledijde toeval, dat alle plannen in de war stuurt…

Oranje moet zich aan het eind van zijn leven eenzaam en onbegrepen hebben gevoeld. Hij wordt weliswaar erkend als de leider van de opstand, maar geld om te vechten wordt er niet bijgeleverd. Als hij in 1584 wordt doodgeschoten, is er duidelijk een nieuwe tijd aangebroken. Als hij geboren wordt staat het door God gegeven gezag van de soeverein niet ter discussie. Hij sterft  in een republiek in wording, waar de Amsterdamse regenten het voor het zeggen hebben. Het kan goed zijn dat hij zijn leven als mislukt heeft ervaren, want hoe het zou aflopen wist hij niet. Had hij het maar geweten, dat zijn verre nazaten zich ooit nog eens koning zouden mogen noemen in een tijd waarin koningschap een volstrekt anachronisme is. De ‘wet van het tegenovergestelde effect’?

Lees dit boek, vooral als u nog steeds denkt dat de Tachtigjarige Oorlog een overzichtelijke strijd was voor een onafhankelijk Nederland, als een strijd van het protestantse Nederland tegen het katholieke Spanje. Na lezing rest een gezonde verwarring. Precies zoals het is en was.

De zwijger – Het leven van Willem van Oranje
Rene van Stipriaan
Querido Facto
ISBN hardcover 9789021402758
ISBN e-book 9789021402765
Verschenen in november 2021

Bestelinformatie

Bestel als hardcover bij bol.com (€ 39,99)
Bestel als ebook bij bol.com (€ 19,99)

Koop bij Athenaeum Boekhandel

Bestel als hardcover bij Athenaeum Boekhandel (€ 39,99)
Bestel als ebook bij Athenaeum Boekhandel (€ 19,99)
Arthur van Dijk studeerde letteren, muziekwetenschap en geschiedenis, is voormalig orkestdirecteur en werkt nu als adviseur in de culturele sector. Hij is publicist en werkt aan de biografie van de componist Willem Pijper. Daarnaast heeft hij een boek over de 19de-eeuwse kermis in voorbereiding.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here